'Meer aandacht voor de vorm'

Behalve Frans Bromet is ook de Oostenrijker Nikolaus Geyrhalter eregast op het IDFA. Hij moppert over de geringe ambitie van documentairemakers bij het zoeken naar een vorm.

Peter de Bruijn

Langzaam, tergend langzaam, legt Nikolaus Geyrhalter in zijn nieuwe film 7915 km dezelfde route af, waarlangs eerder de auto’s en motoren van de Parijs-Dakar rally zijn geraasd. Dat trage tempo is bijna een provocatie aan het adres van de snelle, oppervlakkige racewereld.

Wie langzaam reist, ziet meer. Geyrhalter (Wenen, 1972) heeft een echt filmoog: met uitgebalanceerde composities, het mooiste licht en levendige kleuren in ieder shot. Hij is ooit begonnen als fotograaf en fotografie is nog steeds de basis van zijn werk. De Oostenrijkse regisseur hanteert ook zelf de camera.

Geyrhalter is dit jaar eregast op het IDFA. Dat betekent dat behalve deze nieuwe film, ook een retrospectief van zijn werk is te zien, en dat hij een toptien mocht samenstellen van zijn favoriete documentaires, waarbij hij één speelfilm naar binnen smokkelde: The New World van Terence Malick, een regisseur die met evenveel precisie en zorgvuldigheid te werk gaat als Geyrhalter zelf.

Zijn frustratie, schrijft hij in de catalogus van IDFA, is dat documentairemakers zo weinig nadenken over de vorm. Hij ziet veel films die ,,interessant zijn wat betreft de inhoud, maar die in formeel opzicht volstrekt visieloos zijn. Het begint er meer op meer op te lijken dat mensen nauwelijks aandacht meer besteden aan de vorm van hun film, als ze maar een sterk onderwerp hebben.”

Bij Geyrhalter speelt eerder de tegenovergestelde vraag: hoeveel inhoud steekt er uiteindelijk in de indrukwekkende, strenge vorm? Maar dat een rigoureuze beeldtaal een indringende boodschap zeker niet hoeft uit te sluiten blijkt uit zijn grootste succes tot nu toe: de film Our Daily Bread (2005), die ook buiten de filmfestivals zijn weg heeft gevonden. Daarin laat hij met louter beelden – zonder interviews of commentaarstem – zien hoe anoniem, grootschalig en geïndustrialiseerd voedsel in Europa wordt geproduceerd.

Zijn editor, Wolfgang Widerhofer, vertelde tijdens de druk bezochte master class van Geyrhalter tijdens het festival, dat het aanvankelijk de bedoeling was om een conventionelere film te maken, die wel interviews bevatte. Pas in een laat stadium ontstond het idee om het verhaal uitsluitend met beelden te vertellen, waarna Geyrhalter voor de tweede keer op pad moest. Bij de montage gaat het erom ruimte tussen de beelden te laten. Widerhofer waakt ervoor om beelden als een betoog op te bouwen. ,,Film gaat over ervaring, niet over argumenten”

Geyrhalter wist direct de aandacht op zich te vestigen met zijn goed ontvangen, in zwart-wit gemaakte debuutfilm: Angeschwemmt (1994), die gaat over een man die er zijn beroep van heeft gemaakt om lichamen, vaak van anonieme zelfmoordenaars, uit de Donau bij Wenen te dreggen.

Hij heeft zijn eigen productiemaatschappij en inmiddels zo’n goede reputatie dat hij zijn films soepel gefinancierd krijgt in Oostenrijk, en ook niet langer van te voren een scenario hoeft te overhandigen aan financiers. „Ik heb nooit een producent in mijn nek die waarschuwt dat een bepaalde scène te traag is of te lang duurt en dat het publiek het niet zal pikken.” Hij kan zijn films zo langzaam maken als hij wil. Daar worden ze beter van.