Bij Euboea begon de victorie

Vergeet Homerus en de oude heroën. De echte helden van de 8ste eeuw zijn de Euboeërs. De Euboeërs? Ja, volgens Robin Lane Fox hebben zij de hoofdrol in het Griekse beschavingsoffensief.

Robin Lane Fox: Travelling Heroes. Greeks and Their Myths in the Epic Age of Homer. Allen Lane, 514 blz. € 34,–

De 8ste eeuw voor Christus was in Griekenland een tijdvak vol dynamiek. Kleine nederzettingen groeiden uit tot echte steden en de contacten met de buitenwereld, die in de voorgaande eeuwen waren teruggelopen, werden aangehaald. Handelaren en avonturiers trokken erop uit, op zoek naar nieuwe horizonten, en Homerus dichtte zijn beroemde epen Ilias en Odyssee.

Maar wat er in die interessante eeuw nu precies gebeurde kan alleen in grote lijnen worden geschetst. Voor Robin Lane Fox was die vaagheid geen reden om die eeuw dan maar te laten rusten, het vormde juist een stimulans om meer licht in de duisternis te brengen. Net als in zijn meesterwerk Pagans and Christians in an Age of Anxiety, een doorwrocht boek over de confrontaties tussen het oude geloof van de Romeinen en het nieuwe christendom, gaat hij ook in Travelling Heroes zijn eigen weg. De hoofdpersonen in zijn nieuwe boek zijn niet de geïdealiseerde helden uit de Trojaanse Oorlog, over wie Homerus uitgebreid bericht, of de Griekse aristocraten van de 8ste en 7de eeuw die zich aan hen spiegelden, maar de bewoners van het grote eiland Euboea, gelegen tegenover het vasteland van Attica en Boeötië. Zij worden opgevoerd als de echte helden van de 8ste eeuw.

Lane Fox wil uitzoeken welke rol zij hebben gespeeld in de verbreiding van de Griekse beschaving over de Middellandse Zee. Een originele invalshoek, omdat de Euboeërs in de literatuur zo weinig worden genoemd – één keer door Homerus, in het tweede boek van zijn Ilias. En niet in een verslag van gevechtshandelingen met Trojaanse tegenstanders, maar in de zogenaamde scheepscatalogus, een lijst met galeien die de diverse Griekse steden leverden voor de overtocht vanuit Griekenland naar Troje, op de westkust van Klein-Azië.

Geestelijke bagage

Lane Fox baseert zich in zijn queeste vooral op de onderzoeksresultaten van linguïsten en archeologen, die aan de hand van taalkundige overeenkomsten en materiële overblijfselen als aardewerk, kunstig bewerkte sieraden en wapenrustingen hebben kunnen vaststellen dat de Euboeërs veel plaatsen in Klein-Azië, de Levant en Zuid-Italië hebben bezocht. Hij wil alles over hen weten: hoe ze leefden, welke schepen ze bevoeren, welke landen ze aandeden en, vooral, welke mythen en verhalen ze als geestelijke bagage meenamen toen ze naar verre oorden voeren.

Lane Fox dicht de Euboeërs een rol toe die niet onderdoet voor die van de bekendere Phoenicische zeevaarders uit de Levant, die het alfabet aan de Grieken doorgaven. En hier raken we aan de hoofdthese in Travelling Heroes: de mythen die de oude Grieken elkaar vertelden en later optekenden, waren niet zozeer geïnspireerd door de mythen van het Nabije Oosten, maar door henzelf bedacht en ze werden ook door henzelf uitgedragen, met een hoofdrol daarbij voor de Euboeërs.

Lane Fox volgt hun spoor terug. Met alle argumenten die hij maar kan bedenken roept hij een beeld op van onverschrokken avonturiers die verhalen over goden en monsters, door barden gereciteerd en telkens aangevuld, meenamen en in een nieuwe omgeving in een aangepaste versie naar buiten brachten. Voor hem is het een feit dat zij hun stempel hebben gedrukt op de mythen die in die tijd in het Nabije Oosten ontstonden. Vol vuur, in een levendige stijl en met vleugjes ironie, vertelt Lane Fox hoe Zeus, Hera, Heracles en al die andere goden en halfgoden aan boord van de schepen met de Euboeërs meereisden. In de nieuwe omgeving van, bijvoorbeeld, de Jebel Aqra, de bergketen die uittorent boven de Syrische kustlijn, waar zij de stad Al Mina stichtten, herformuleerden zij hun mythen en pasten die aan de taal van de lokale inwoners en de natuurlijke omstandigheden ter plekke aan. Die werkwijze maakte dat de Jebel Aqra iets kreeg van de Griekse Olympus, de zetel van Zeus, en dat de vroege strijd om de macht tussen goden en giganten hier kon worden gesitueerd. De mythe van de strijd tussen Zeus en Typhon, een monster met honderd drakenkoppen en slangenpoten, is hiervan een mooi voorbeeld. Het verhaal kreeg in de Jebel Aqra een eigen invulling. De mythen keerden in hun nieuwe vorm ook terug in de Griekse wereld, zodat het erop leek dat ze uit het oosten afkomstig waren, wat volgens Lane Fox geleerden op het verkeerde been heeft gezet.

Bewijzen

Travelling Heroes is een prikkelend boek, zeer goed geschreven en het leest, ondanks de vele namen van Griekse, Assyrische en andere uitheemse goden en godinnen, gemakkelijk weg. Vraag blijft of de schrijver voldoende bewijzen heeft aangedragen voor zijn these dat de Grieken inderdaad hun eigen mythen naar oost en west hebben gebracht en op diverse plaatsen op in verschillende versies hebben vormgegeven. Ik ben er nog niet zo zeker van dat de rol van de avonturiers uit Euboea zo groot is geweest als Lane Fox suggereert. Het ontstaan en de verspreiding van enkele mythen wil nog niet zeggen dat ze alle langs deze weg tot stand zijn gekomen. Misschien waren invloeden uit het oosten van grotere betekenis dan Lane Fox wil toegeven. Specialisten zullen zijn uitvoerige en soms op aannames berustende bewijsvoeringen zeker nader gaan toetsen aan het beschikbare bronnenmateriaal. Zij zullen wellicht gaten schieten in delen van het betoog en het op sommige punten ondermijnen, maar wat zij ook zullen schrijven, zelfs de felste criticus kan er niet omheen dat Lane Fox een boek heeft geschreven dat sprankelt en uitnodigt tot reflectie. Hij heeft de 8ste eeuw voor Christus opnieuw tot leven gewekt.

Rectificatie / Gerectificeerd

Correcties en aanvullingen

Correcties & aanvullingen

In de recensie van Travelling Heroes van Robin Lane Fox (Boeken, 28 november, pagina 9) staat dat Lane Fox ook de auteur is van Pagans and Christians in an Age of Anxiety. Dat boek uit 1965 is van E.R.Dodds. Lane Fox schreef Pagans and Christians in the Mediterranean World from the Second Century AD to the Conversion of Constantine (1986).