Zo wil EU de crisis te lijf

De Europese Commissie roept lidstaten op belasting te verlagen en geld uit te geven.

Maar er is verzet in de hoofdsteden en van diverse eurocommissarissen.

De Europese Commissie krijgt al weken het verwijt dat ze, middenin de ergste financiële en economische crisis sinds tijden, geen initiatief neemt. Nu ze eindelijk met een plan komt, is het weer niet goed.

Het economische herstelplan voor alle landen van de EU, dat Commissievoorzitter Barroso gisteren in Brussel presenteerde, lag in de hoofdsteden én binnen de Commissie al onder vuur voordat de definitieve versie klaar was. Landen als Groot-Brittannië hebben niet eens op dat plan gewacht – premier Brown lanceerde al zijn eigen herstelplan, dat het land diep in de schulden steekt. Enige eurocommissarissen zijn eveneens ongelukkig. Zij vrezen dat het stabiliteitspact en de staatssteunregels – de fundamenten van de Europese integratie – in gevaar komen.

Barroso wil dat alle EU-landen twee jaar lang zo’n 1,5 procent van het bruto binnenlands product in hun economie pompen door belastingverlichting, werkgelegenheidsprojecten en dergelijke. Dat komt neer op maatregelen ter waarde van 200 miljard euro. Veel maatregelen zijn nationaal; het EU-budget is klein. De Commissie wil wel regulier Europees hulpgeld voor arme EU-regio’s sneller besteden. „Uitzonderlijke tijden vragen om uitzonderlijke maatregelen’’, zei Barroso.

„Uitgeven”, adviseert hij Europese regeringen. Dit staat haaks op de doctrine van de Commissie tot dusver. Maar economische prognoses worden dagelijks naar beneden bijgesteld. Brusselse topfunctionarissen zijn somber en zeggen: we hebben geen keus meer. Als landen tijdelijk, gericht en gecoördineerd investeren in economisch herstel, is dat het beste. Zo geeft de EU één signaal aan markten, investeerders en consumenten, wat vertrouwen kan opwekken.

Toch stuit het plan op kritiek. Dat ze flink moeten uitgeven, hebben regeringen zélf al bedacht. Groot-Brittannië moet een van dé financiële centra ter wereld – Londen – competitief houden. Dat vergt andere maatregelen dan, zeg, in Duitsland, een groot exportland. Een btw-verlaging zoals de Britten hebben doorgevoerd, is door de Franse president Sarkozy en bondskanselier Merkel afgewezen. De Commissie beveelt regeringen ook andere belastingverlichtingen aan, tijdelijk, anders moeten ze te veel lenen. Maar Polen, dat wil toetreden tot de eurozone, moet het begrotingstekort juist inperken om aan de ‘toegangseisen’ te voldoen, niet vergroten.

Oplopende tekorten zorgden ook binnen de Commissie voor debat. Belangrijke eurocommissarissen als Almunia (monetaire zaken) en Kroes (mededinging) zijn bezorgd. Almunia ‘bewaakt’ het Stabiliteitspact, dat landen afstraft als hun financieringstekort hoger is dan 3 procent. Die limiet houdt de euro stabiel. Kroes moet zorgen dat staatssteun aan een bedrijf ándere (buitenlandse) bedrijven niet discrimineert. De Europese integratie is economisch van aard. Deze regels zijn de steunpilaren van de Unie. Toen kabinetschefs van eurocommissarissen werden ingelicht over het herstelplan – dat in een klein kringetje rond Barroso is uitgewerkt – schrokken sommigen flink.

Zo stond in de tekst dat „lidstaten kunnen worden gedwongen om de limiet van 3 procent in 2009 en 2010 te doorbreken”. Die tekorten moeten worden weggewerkt zodra de economie aantrekt. Wanneer is dat? Wie bepaalt dat? Almunia vond dit zo vaag dat hij aanvankelijk weigerde het plan met Barroso aan de pers te presenteren. Later verscheen hij toch: hij mag procedures blijven starten tegen landen die de limiet overschrijden. „Anders”, zegt een Commissiefunctionaris, „krijgen we de geest nooit terug in de fles.”

Hetzelfde geldt voor staatssteun. De Commissie past de steunregels al flexibel toe in de banksector. Ruim twintig banken kregen sinds eind september overheidsinjecties. Als banken vallen, stelt Kroes, trekken ze de hele economie mee. Voor autofabrikanten, telecombedrijven of scheepswerven-in-nood wil zij de gewone staatssteunregels laten gelden. „Anders”, zei ze vrijdag, „ontstaat er een race om overheidsgeld in diverse landen.” Zo’n race, waarnaar ook bondskanselier Merkel gisteren verwees, kunnen alleen grote landen winnen. De EU is indertijd opgezet om moordende competitie tussen grote landen, waarin kleintjes worden vermalen, onmogelijk te maken.

De staatssteunregels blijven overeind, maar Barroso staat onder druk van landen als Frankrijk om de teugels te laten vieren. Hij moet regeringsleiders te vriend houden om in 2009 een tweede termijn te krijgen. Of die het plan goedkeuren, blijkt op een EU-top, op 11 en 12 december.