Zet naast de Sint maar een blauwe smurf

Zwarte Piet is racistisch, zo luidt de strekking van het toneelstuk De schaduw van de goedheiligman. Het werd gisteren voor het eerst opgevoerd. Luide bijval in Amsterdam-Zuidoost.

Stel, zegt een zwarte man, stel dat alle Surinamers in Amsterdam op 5 december hun schoolgaande kinderen thuishouden: „Zou dat niet een heel duidelijk signaal zijn dat wij bij de sinterklaasviering geen Zwarte Piet meer willen?” In het zaaltje in Amsterdam Zuid-Oost klinken vele kreten van bijval.

Het is een van de vele heftige reacties op het toneelstuk De schaduw van de goedheiligman, dat gisteren in de Bijlmer in première is gegaan. In deze zwarte komedie wordt de figuur van Zwarte Piet ter discussie gesteld. Sinterklaas mag dan heel oud zijn, Zwarte Piet is een bedenksel van een onderwijzer in 1852. Piet is met zijn krompraat, olijke dansjes en luid beleden domheid een kind van het negentiende-eeuwse racisme, zegt regisseur Felix de Rooy: „Zwarte Piet komt uit de tijd van de slavernij.”

Film- en theatermaker De Rooy (Willemstad, 1952) is een expert in raciale stereotypen. Hij stelde in 1989 de vermaarde tentoonstelling Wit over zwart samen. Tekstschrijver Mark Walraven (Amsterdam, 1962) speelde vroeger zelf voor Zwarte Piet: „Later ben ik echt gaan nadenken. Ik vind nu: Zwarte Piet is racistisch.”

Dat is ook de conclusie van het boordevolle theaterstuk. Een zwarte jongen begint de Eerste Echte Nederlandse Zwarte Pietenbond en wil dat Zwarte Piet voortaan alleen nog wordt gespeeld door mensen die echt zwart zijn: „Dat is ook goed voor de werkgelegenheid onder die bevolkingsgroepen.” Witte lobbygroepen verzetten zich heftig met een beroep op de traditie. Maar, zo luidt de boodschap: „Niets is zo veranderlijk als de traditie.”

Het publiek grinnikt om de toespelingen op de politiek, zoals het paspoort van Ayaan: „Sint-Nicolaas of Sinterklaas, van een naam kan een mensenleven afhangen.” Het schatert als de Turkse acteur („Ik ben Koerd!”) niet zwart genoeg is voor zijn rol als Zwarte Piet. Het ondergaat vrolijk het spel met een ouderwets kinderboek vol ‘nikkertjes’ uit ‘Klapperland’.

Maar tijdens de discussie blijkt hoe diep getroffen veel toeschouwers van Surinaamse, Antilliaanse of Afrikaanse komaf zijn. Tegen de actrice Shertise Solano, die als Zwarte Piet een verleidelijk dansje deed voor Sinterklaas, zegt een zwarte vrouw: „Oooh, zoals jij dat deed, als een concubine, ik voel me helemaal fucked up.” Een andere vrouw zegt: „Ik ben boos op Zwarte Piet. Ik zit op een overwegend witte school en ondervind veel dagelijks racisme, uit onkunde.”

De jonge vrouw, Clarice Gargard, licht dit toe. „Ik kom uit Liberia en je ziet wel wat voor iemand ik ben.” Inderdaad, intelligent, goedgekleed en welbespraakt: „Daarom vragen medestudenten mij vaak of ik ben geadopteerd. Alsof ik als een echte Afrikaanse niet zo kan zijn.” Dan schiet ze in de lach: „Ik ben geen angry black woman hoor. Witte Nederlanders weten niet beter.”

Maar hoe komt het dat witte Nederlanders nauwelijks beseffen hoe pijnlijk Zwarte Piet voor zwarte Nederlanders is? De witte acteur Marcel Faber, die een cynische ex-idealist speelt, probeert: „Voor ik aan dit stuk begon, dacht ik ook: ik ben geen racist. Dat was mijn muurtje. En Zwarte Piet heeft niets te maken met negers.” In de zaal klinkt verontwaardigd gesis: „Wij zijn zwart, geen negers.” Faber, geschrokken: „Negers is voor mij een geuzennaam.” Een man roept: „Voor ons niet.”

Beeldend kunstenaar Annette Krauss onderschrijft Fabers lezing. „Nederlanders zeggen: er is geen probleem, we zijn geen racisten.” Krauss wilde in september een optocht tegen Zwarte Piet houden in Eindhoven, maar zag daarvan af na na dreigementen. „Blijkbaar kun je daar in Nederland niet over discussiëren.” Uit angst, denkt de zaal, angst om in de eigen ziel te kijken.

Daarom moeten we voorzichtig opereren, zegt Priscilla Ramsahai van radiozender Mosa FM: „Obama is ook president geworden doordat hij niet sprak over ras.” De Rooy antwoordt: „Het is Obama gelukt, doordat de Amerikaanse bevolking besefte dat hij is geboren uit een witte kut.” Sinterklaas mag blijven, vindt De Rooy, maar: „Voor Zwarte Piet nemen we een blauwe smurf: die heeft geen ras.”

De Rooy zou het stuk, dat gisteren werd voorgelezen, graag uitbouwen tot een multimediale theatershow. Kunstfondsen hebben subsidie steeds geweigerd. „Dus beginnen we hier, aan the edge, met een theaterguerrilla.”

De voorstelling is t/m 29 november te zien in Krater theater en op 30 november in Theater De Balie. Inlichtingen: www.krater.nl