Wat hij vreest: veel erger

De financiële crisis nestelt zich steeds dieper in de wereldeconomie.

Zal het volk weer rustig kunnen slapen, of komt er nu ook een politieke crisis?

Bij de beurskrach van 1929 werden binnen een half etmaal miljonairs tot armoedzaaiers gedegradeerd. Sommigen konden hun nieuwe werkelijkheid niet verdragen en sprongen uit de bovenste verdieping van een wolkenkrabber. Hoeveel het er precies geweest zijn weten we niet, maar het verhaal van hun zelfmoord leeft voort. Een paar weken geleden verzamelde zich in Wall Street een menigte demonstranten. Ze droegen een bord met de tekst: jump! you suckers!

De crisis nestelt zich dieper in de wereldeconomie. Terwijl de genezende maatregelen radicaler worden, blijft het aantal werklozen stijgen. In Amerika en Japan is de recessie niet meer te vermijden of al aan de gang. In Duitsland en Rusland heerst bange twijfel. Voorlopig is de economische en politieke leiding van Nederland nog vol van ernstig zelfvertrouwen: we gaan moeilijke tijden tegemoet maar we zijn erop voorbereid, verzekert minister Bos. En Gerrit Zalm is op de televisie verschenen, in een nieuwe sleutelfunctie, lachend. Zal dat voldoende zijn om het volk weer rustig te laten slapen? Of gaan we, zoals steeds vaker wordt gezegd, een nieuwe jaren dertig tegemoet?

De geschiedenis herhaalt zich niet. Er zijn immense verschillen tussen de internationale verhoudingen nu en die van tachtig jaar geleden. De volken van het Westen leven in een andere wereld, oneindig veel welvarender, in een toen onvoorstelbare luxe, met niet aflatend entertainment, internet, gedompeld in een gemondialiseerde consumptiecultuur. De overeenkomsten zijn dat miljoenen zich weer met armoede bedreigd voelen en geladen zijn met wrok tegen degenen die ze daarvan de schuld geven.

Aan het begin van de grote depressie waren de Nederlandse kiezers opgeborgen in ons zuilensysteem. Dit verzuilde bestel is uiteindelijk met weinig schade uit de depressie tevoorschijn gekomen, het heeft zich door de oorlog heen gehandhaafd. Er is pas duidelijk de klad in gekomen na de Koude Oorlog, in de jaren negentig. Eerst volgde het poldermodel, dat zonder het te merken aan zijn eigen triomf ten onder is gegaan. Toen brak de nieuwe tijd aan. Pim Fortuyn is de eerste die met zijn nieuwe radicalisme het grote, gematigde Nederlandse midden aantastte. Nadat hij vermoord was, ging zijn beweging in ruzies tussen zijn opvolgers ten onder. Maar de onrust, de ongekanaliseerde diepe politieke onvrede waaraan hij zijn opkomst te danken had, bleef. Toen verschenen Geert Wilders met zijn PVV en Rita Verdonk met TON. Dit is allemaal gebeurd in de jaren van groeiende welvaart en een zich onstuitbaar uitbreidend consumentisme.

Wat ontbreekt er dan met het vaderlandse burgergeluk? De ontevredenen willen zich laten gelden. Overal. In de politiek, de economie, de media, het entertainment, het wielrennen en het voetbal. Ieder individu beschouwt zich als een politieke partij op zichzelf en laat dat via internet weten. Lees er de blogs en de reacties van de lezers in de internetkranten op na. Iedere lezer is een homo universalis en maakt dat in de meest directe bewoordingen bekend. Iedere blogger heeft zijn probate, meest directe oplossing voor alles. Het praktische gevolg is dat de beroepspolitici, en in hun gevolg de experts, minder en minder worden geloofd. Het uiteindelijke resultaat dat het oude politieke midden verder uit elkaar wordt getrokken. Een groeiend aantal kiezers wil instant oplossingen van zijn politici. Dan is de vraag: voor welke problemen?

Fortuyn heeft de grote onvrede van dit deel van de burgerij met de nationale stand van zaken onder woorden gebracht. Het zijn ‘de’ moslims. De islam, zei hij in een interview met de Volkskrant, is een achterlijke godsdienst. Nadat hij was vermoord en de chaos geluwd, hebben Wilders en Verdonk, op hun eigen manier, dit thema overgenomen. Wilders wil de Koran verbieden en heeft een film gemaakt die minder effect heeft gehad dan hij hoopte. Verdonk heeft haar eigen rigoureuze oplossingen, maar haar beweging is even in het ongerede geraakt door interne strubbelingen. Au fond maakt het geen verschil. Als er iets misloopt, zijn het negen van de tien keer ‘de’ Marokkanen, of ‘het Marokkaanse tuig’, beschermd door de linkse kerk, die de schuld hebben. Dat er heel veel misloopt terwijl deze zondebokken daaraan part noch deel hebben, doet nu niet ter zake. Het gaat om de overtuiging van deze door en door miskende oppositie.

Tot nu toe is het verzwakte midden van de Nederlandse politiek er nog in geslaagd, ‘de boel bij elkaar te houden’, zoals Job Cohen het heeft uitgedrukt. Dat is de enige Nederlandse oplossing. Uitvoerbaar gebleken, ook dankzij de gestaag groeiende welvaart met de bijbehorende vanzelfsprekend geworden luxe van ijskast, televisie, computer, entertainment, reis naar het buitenland, vaak een auto. Wat wil je meer? Veel meer. Geen files, geen lastige allochtonen en autochtone hufters, geen achterkamertjespolitiek maar gehoorzame politici die meteen doen wat de burger zegt en media die laten horen wat de burger wil. Ook in zijn welvaart is de burger een gekweld mens gebleven.

Nu worden misschien honderdduizenden in hun welvaart bedreigd, ze zullen hun baan verliezen en dan ervaren dat wat ze gewoon, vanzelfsprekend vonden onbereikbaar is geworden. Het deel van de miskende en getroffen burgerij dat nu de eerste klappen zal opvangen, kan niet gelijk worden gesteld met de economische slachtoffers van de jaren dertig. Toen was er in Duitsland een politieke leiding, die bij alle verwerpelijkheid ook constructieve denkbeelden had. Jacques de Kadt legt er in zijn Het fascisme en de nieuwe vrijheid de nadruk op dat het noodzakelijk is te ontdekken wat er sterk en gezond aan het fascisme is. In zijn Anmerkungen zu Hitler wijdt Sebastian Haffner een hoofdstuk aan de ‘Leistungen’ die Hitler in de eerste zes jaar van zijn bewind op zijn naam bracht.

Begrijp me goed. Ik wil in de verste verte niet beweren dat de protestpartijen van deze tijd enige overeenkomst met het nazisme of fascisme hebben. De leiders profiteren van de golven van onvrede zonder dat ze samenhangende en uitvoerbare denkbeelden hebben over de genezing van deze steeds nationaler wordende kwaal. Het fundamentele manco van de Nederlandse politiek is dat op het ogenblik geen enkele partij of coalitie bij de kiezers de overtuiging weet te wekken dat ze een oplossing weet. Bij dit alles kunnen we er zeker van zijn dat we er voorlopig niet op vooruit gaan en dat deze crisis zich naar beneden toe zal uitbreiden. Hoe je het ook wendt of keert, daardoor wordt de labiliteit vergroot, neemt de onvrede toe terwijl de radicalen al weten wie de schuldigen zijn. ‘De’ Marokkanen, ‘de’ allochtonen. Ik voorspel niet dat het zal gebeuren, ik denk wel dat het risico van een groot politiek ongeluk toeneemt.