Hoe snel scholieren fascistjes worden

Hoe makkelijk turn je een klas om in een leger fascistjes?

Te gemakkelijk, stelt de Duitse regisseur Dennis Gansel van Die Welle.

Hedendaagse Duitse scholieren denken dat ze het allemaal wel weten’’, vertelt de Duitse filmmaker Dennis Gansel (Hannover, 1973) in het kantoor van zijn Nederlandse distributeur in Amsterdam. „Gatver, komen jullie nu alweer met het fascisme aan? Dat weten we nu wel.” Natuurlijk, ze worden er op school mee doodgegooid. Schaamte en schuldgevoel zijn in Duitsland springlevend. Maar wat weten ze nu precies? Hoe massahysterie werkt? Of ze zelf immuun zijn? Ik weet het in ieder geval niet. Dat was voor mij een reden om Die Welle te maken.”

Die Welle is beter bekend als The Wave, een tv-film, boek, musical en theaterstuk dat in Nederland net als op Duitse middelbare scholen vaak vaste prik op het lesprogramma is. Gebaseerd op een waargebeurd experiment, toen voorjaar 1967 de Californische geschiedenisleraar Ron Jones ook voor zo’n stelletje kinderen stond dat zeker wist dat zoiets zich bij hen nooit zou kunnen voordoen.

Binnen een week had hij ze tot instantfascistjes omgeturnd, met hun eigen uniform, symbool en groet. „Ook scholen uit de omgeving werden aangestoken”, aldus Gansel, die ter voorbereiding van zijn film meerdere malen met de inmiddels bejaarde Jones en zijn volwassenen leerlingen sprak. „Die man heeft een enorm charisma en zijn studenten begrijpen ook nu nog niet precies waarom ze zich zo door hem hebben laten meeslepen. Ze herinneren zich niet eens wat hij precies zei. Alleen dat dingen als: „Kracht door discipline, kracht door gemeenschap, kracht door actie, kracht door trots”, ze reuze logisch in de oren klonken. Na vier dagen moest het experiment worden stopgezet, omdat de kinderen gewelddadig werden en wapens begonnen te dragen.”

Gansel heeft ook persoonlijk een belangrijke reden om zich in zijn werk keer op keer met dit onderwerp bezig te houden. ,,Mijn grootvader heeft bij de Hitler-Jugend gezeten en vervolgens bij de Wehrmacht. Mijn vader is een echte ’68-er, extreem links, zeker toen hij jonger was. Ik ben ik zelf meer in verwarring. Toen ik eind jaren tachtig op school zat, waren er geen idealen meer en niets om tegen te rebelleren. Ik dacht dat dat nu wel weer terug zou zijn, met de milieuproblemen en het globalisme. Maar ook de huidige generatie is extreem apolitiek.”

De parallellen met de jaren dertig liggen dan ook voor de hand: ,,We zitten nu middenin een economische crisis. Mensen stemmen op Obama zonder te weten wat zijn politieke agenda is. Jörg Haider was geen domme man, die wist de Oostenrijkers ondanks hun verleden heel precies te bespelen. In Nederland hebben jullie zo je eigen voorbeelden met een mix van populisme, socialisme en nationalisme. Wat als het nog erger wordt? Dan wordt het beschavingslaagje dunner. Dan hebben mensen steeds meer behoefte aan zekerheden. De valse solidariteit van een groep kan je die geven. Alleen al om hun baantje te behouden gaan mensen zich van de ene dag op de andere als tirannen tegen hun collega’s gedragen.”

Hoe groepsdynamiek werkt, merkte hij tot zijn afgrijzen ook op de set: ,,Men gebruikte de welle-groet ook als we niet aan het draaien waren, als grapje. „Realiseer je je wel wat je doet?”, vroeg ik ze dan. Tijdens de slotscène waren de emoties zo hoog opgelopen dat Max Riemelt letterlijk de kleren van het lijf werden gescheurd. Hij vroeg me of we met draaien konden ophouden omdat het hem allemaal te heftig werd. „Stel je niet aan”, zei ik toen. Tot hij me de blauwe plekken en schrammen op zijn armen liet zien.”