DNA-douche brandmerkt winkelovervaller

Een spray met synthetisch DNA moet overvallers van Rotterdamse winkels afschrikken. Waarom DNA? „Dat heeft in de wereld van justitie de klank dat je er misdrijven mee oplost.”

Ellen de Bruin

Wie van plan was sigarenzaak Dubbelbros op de Kerstendijk in Rotterdam te overvallen, heeft nu een extra reden om daar nog eens goed over na te denken. De winkel is deze week als eerste in Nederland uitgerust met een DNA-spray. Met wát precies? Een DNA-spray.

Die werkt als volgt. Tijdens een overval drukt de winkelier op de mobiele alarmknop die hij bij zich draagt. Daarmee waarschuwt hij de politie, én hij activeert een minidouche bij de deur die gaat sproeien zodra de overvaller de winkel verlaat. Die krijgt een transparante vloeistof over zich heen, die zichtbaar wordt in UV-licht – de toesnellende agenten hebben zulke lampen bij zich.

Als het per winkel unieke DNA dat in de vloeistof zit op een verdachte wordt aangetroffen, suggereert dit dat diegene tijdens de overval in de winkel was. In Rotterdam worden 21 winkels en 2 tankstations met dit systeem uitgerust, maakte de Rhine Consulting Group (RCG), die het verkoopt, dinsdagmiddag trots bekend. De DNA-spray is een vervolg op een sinds maart lopend antidiefstalexperiment in onder meer Venray, waarbij mensen hun kostbare spullen met ‘DNA-vet’ insmeren.

Het is een systeem dat nogal wat vragen oproept. Waarom DNA? Of nee, eerst een stap verder terug: waarom niet gewoon een winkeldouche met zichtbare verf? „Bij onzichtbare vloeistof is de kans kleiner dat een overvaller teruggaat om de winkelier iets aan te doen”, zegt Simon Nab, projectmanager SelectaDNA bij de RCG.

En waarom DNA? „Daarmee kun je exact herleiden bij welke winkel iemand was. En de term DNA schrikt criminelen af omdat ze dat herkennen als iets wat als bewijs kan worden gebruikt.”

Voor de meer technische details moet Nab doorverwijzen naar labhoofd Bas Reichert van Verilabs in Leiden, dat de DNA-sprays ontwikkelt en kan analyseren. „De term DNA heeft in de wereld van politie en justitie al de klank dat je er misdrijven mee kunt oplossen”, zegt ook Reichert. „Bovendien is het gemakkelijk en goedkoop te maken en te analyseren – de laboratoriumtechnieken daarvoor zijn beschikbaar.” Kortom: voor dit systeem had ook wel een andere stof, een ander kunstmatig molecuul ontwikkeld kunnen worden, maar voor DNA lag de techniek al klaar en het bekt ook nog eens goed, in deze context.

Er zit geen menselijk DNA in de vloeistofspray. En het gaat om heel korte stukjes. Een molecuul DNA, desoxyribonucleïnezuur, bestaat uit een streng aan elkaar gekoppelde kleinere moleculen, de ‘basen’. In de DNA-spray zitten strengetjes van zo’n zestig basen. Ter vergelijking: een gemiddeld menselijk gen is ongeveer drieduizend basen lang. De stukjes DNA in de spray coderen nergens voor, aldus Reichert. „Zestig basen is zo klein, daarbinnen kun je bijna geen coderende sequentie maken.” Volgens hem is het honderd procent onschadelijk en zit er bijvoorbeeld ook geen virus-DNA tussen.

De DNA-stukjes bestaan uit wat Reichert noemt een ‘geconserveerd deel’, dat in alle sprays hetzelfde is (en waaraan te herkennen is dat het SelectaDNA uit een spray betreft), en een variabel deel. „Dat zou je de code kunnen noemen, dat verschilt per potje, dus per winkel.” Er zijn ruim een miljoen verschillende mogelijke sprays te maken, rekent hij voor: „We gebruiken vijf variërende baseposities waar steeds vier verschillende basen kunnen zitten, en dat op twee plekken op het DNA, dus dan heb je 1.024 maal 1.024 mogelijkheden. Maar dat kun je eenvoudig uitbreiden als je zes posities gaat gebruiken.”

Nu weer even terug naar de sigarendief bij Dubbelbros, die een ‘DNA-douche’ heeft gekregen. Het spul blijft minstens vier tot zes dagen op zijn huid of kleding zitten, vertelt Reichert. „Dat is de minimale garantie. In de praktijk blijft het meestal langer zitten, maar als iemand zich flink schrobt en zijn kleren bij negentig graden wast, krijgt hij het er uiteindelijk af.” En als de politie hem nog met het spul op zich betrapt, is er dan jurisprudentie dat de spray als bewijs mag worden gebruikt in een rechtszaak? Nee, zegt Simon Nab van de RCG. „Ook in Engeland niet, waar dit bedacht is. Maar de invoering ervan is wel uitgebreid met het Openbaar Ministerie besproken. En het is een aanvullende techniek, alleen het aantreffen van SelectaDNA kan nooit leiden tot veroordeling. Bovendien, zodra iemand bekent is er geen verdere analyse meer nodig.” Hij lacht: „Als alles goed gaat, is al onze techniek overbodig.”

Reichert bevestigt: „Het gaat vooral om de afschrikwekkende werking.”