Van scholieren tot instantfascistjes

Hoe gemakkelijk turn je een klas middelbare scholieren om in een leger instant-fascistjes? Te gemakkelijk, stelt de Duitse regisseur Dennis Gansel van Die Welle.

„Hedendaagse Duitse scholieren denken dat ze het allemaal wel weten”, vertelt de Duitse filmmaker Dennis Gansel (Hannover, 1973) in het kantoor van zijn Nederlandse distributeur in Amsterdam. „Gatver, alweer fascisme? Ze worden op school doodgegooid met het Derde Rijk, nationaal-socialisme, fascisme en de Tweede Wereldoorlog. Schaamte en schuldgevoel zijn in Duitsland springlevend. Maar wat weten ze nu precies? Hoe massahysterie werkt? Of ze zelf immuun zijn? Ik weet het in ieder geval niet. Dat was voor mij een reden om Die Welle te maken.”

Die Welle is beter bekend als The Wave, een tv-film, boek, musical en theaterstuk dat ook in Nederland vaste prik op het lesrooster is. Gebaseerd op een waargebeurd experiment waarbij de Californische geschiedenisleraar Ron Jones in 1967 zijn scholiertjes binnen een week tot instantfascistjes had omgeturnd, met eigen uniform, symbool en groet. „Ook scholen uit de omgeving werden aangestoken”, aldus Gansel, die met de inmiddels bejaarde Jones en zijn voormalige leerlingen sprak. „Die man heeft een enorm charisma, zijn studenten begrijpen ook nu nog niet precies waarom ze zich zo door hem lieten meeslepen. Hypnose. Ze herinneren zich niet eens wat hij precies zei. Alleen dat dingen als „kracht door discipline, kracht door gemeenschap, kracht door actie, kracht door trots” hun reuze logisch in de oren klonken. Na vier dagen moest het experiment worden stopgezet, omdat de kinderen gewelddadig werden en wapens begonnen te dragen.”

Dennis Gansel heeft ook een persoonlijke reden om zich in zijn werk keer op keer met dit onderwerp bezig te houden. „Mijn grootvader zat bij de Hitler-Jugend en vervolgens bij de Wehrmacht. In 2004 heb ik de film Napola gemaakt, over de gelijknamige elite-nazischolen. Mijn vader is een echte ’68’er, extreem links, zeker toen hij jonger was. Zelf ben ik in verwarring. Toen ik eind jaren tachtig op school zat, waren er geen idealen meer en niets om tegen te rebelleren. Ook de huidige generatie is extreem apolitiek.”

De parallellen met de jaren dertig liggen voor de hand, denkt Gansel, die voor Die Welle ook veel hedendaagse Duitse scholieren opzocht. „We zitten middenin een economische crisis. Mensen stemmen op Obama zonder te weten wat zijn agenda is. Jörg Haider was geen domme man, die wist de Oostenrijkers ondanks hun verleden heel precies te bespelen. In Nederland hebben jullie zo je eigen voorbeelden met een mix van populisme, socialisme en nationalisme. Wat als het nog erger wordt? Dan wordt het beschavingslaagje dunner. Alleen al voor hun baantje gaan mensen zich zomaar als tirannen gedragen.”

Hoe groepsdynamiek werkt, merkte hij tot zijn afgrijzen ook op de set. „Men gebruikte de ‘Welle-groet’ wanneer we niet aan het draaien waren, als grapje. Tijdens de slotscène waren de emoties zo hoog opgelopen dat Max Riemelt, die Marco speelt, de scholier die in opstand komt, letterlijk de kleren van het lijf werden gescheurd. Hij vroeg me of we met draaien konden ophouden, omdat het te heftig werd. ‘Stel je niet aan’, zei ik. Tot hij me de blauwe plekken en schrammen liet zien.”