Emotie in senaat over Grondwet

Femke Halsema verdedigde in de senaat gisteren haar voorstel om toetsing van wetten aan de Grondwet mogelijk te maken. Het gaat er om spannen of de initiatiefwet ‘levend’ blijft.

Plotseling werd het gisteren emotioneel in de Eerste Kamer. Minister Guusje ter Horst (Binnenlandse Zaken, PvdA) adviseerde de Eerste Kamer tegen het initiatief-wetsvoorstel van Femke Halsema te stemmen. Die zat naast haar en keek met grote ogen naar de minister, die op afgemeten wijze het advies van het kabinet verwoordde. Minutenlang leek Halsema van de kaart. Verstaanbaar voor haar omstanders zei ze: „Dit is oorlog”.

Nederland is het enige EU-land waar rechters niet mogen beoordelen of nationale wetten in overeenstemming zijn met de Grondwet. Vier jaar geleden wilde de Tweede Kamer daar verandering in brengen. Een initiatief-wetsvoorstel dat grondwettelijke toetsing mogelijk maakt, werd met een overweldigende meerderheid aangenomen. Alleen het CDA was tegen.

Gisteren verdedigde de indiener, fractievoorzitter van GroenLinks in de Tweede Kamer Femke Halsema, het wetsvoorstel in de Eerste Kamer.

De senatoren toonden zich aanzienlijk minder enthousiast dan de Tweede Kamer vier jaar geleden. Bovendien bleek het kabinet van gedachten veranderd, tot ergernis en verbazing van Halsema.

De argumenten zijn niet veranderd. Het belangrijkste tegenargument is de mogelijke politisering van de rechter: de rechtsprekende macht zou met de mogelijkheid van grondwettelijke toetsing te veel op de stoel gaan zitten van de wetgevende macht, het parlement dus. Bovendien, zo zeggen de tegenstanders, is toetsing geregeld in internationale verdragen.

De voorstanders menen juist dat die verdragen het toetsingsverbod overbodig heeft gemaakt. Bovendien is het verbod een lelijke uitzondering in ons rechtsysteem; een ‘anomalie’, zoals de voorstanders het verbod steevast noemen in de al decennia-oude discussie. Een rechter toetst aan alle wetten, zelfs internationale; waarom dan niet aan de Grondwet?

Maar al zijn de argumenten niet veranderd, de politieke stellingnames wel. Waren SGP en VVD vier jaar geleden nog voor; nu zijn ze tegen. Onduidelijk is dit keer wat de ChristenUnie zal stemmen. En ook de stemmen van de PvdA-fractie zijn niet meer zeker. Senator Peter Rehwinkel zal zijn fractie adviseren voor te stemmen, maar zei niet in te kunnen staan voor alle stemmen in de fractie. Het CDA blijft tegen.

In een schorsing sloegen de senatoren druk aan het tellen en speculeren: een kleine meerderheid is nog mogelijk, van wellicht een of twee stemmen. Maar spannend wordt het zeker.

Door de verdeeldheid hing gisteren veel af van het advies van de regering. Op de haar bekende heldere wijze somde minister Guusje ter Horst (Binnenlandse Zaken, PvdA) nog eens de voor en nadelen op van afschaffing van het toetsingsverbod. Ze vertelde, ongewoon voor een bewindspersoon, dat het vorige week spannend was geweest in de ministerraad.

De conclusie van het kabinet luidde uiteindelijk dat „de voordelen niet opwegen tegen de nadelen”. Rehwinkel was zo verrast door zijn partijgenoot dat hij aanvankelijk niet begreep wat ze zei. Ze zei het echt: het kabinet adviseert de senaat tegen te stemmen.

Egbert Schuurman (ChristenUnie), al 25 jaar Eerste Kamerlid, vond het schokkend dat Ter Horst zich niet bijster geïnteresseerd toonde in het positieve advies van een eerder kabinet. „Een schending van de continuïteit van het regeringsbeleid” die Schuurman „allesbehalve sjiek” noemde.

Tineke Strik, partijgenoot van Halsema, noemde het optreden van de minister: „Beneden alle peil”. Ze was niet de enige die volkomen verrast was door de veranderde opvatting van het kabinet.

Hans Engels (D66), een voorstander van grondwettelijke toetsing, meende dat Guusje ter Horst met haar kordate optreden mogelijk in de eigen voet heeft geschoten. „Sommigen van ons die tegen wilden stemmen, gaan nu misschien toch weer twijfelen.”

Ooit zal de initiatiefwet van Halsema een tweederde meerderheid moeten halen, omdat het om een grondwetswijziging gaat. Volgende week, bij de stemming, is een gewone meerderheid voldoende om het levend te houden. Na verkiezingen zal het parlement dan de wet met tweederde meerderheid moeten aannemen.

Rectificatie / Gerectificeerd

Correcties en aanvullingen

Femke Halsema

Het artikel Emotie in senaat over Grondwet (26 november, pagina 3) wekt de indruk dat Femke Halsema (GroenLinks) tijdens een debat in de Eerste Kamer heeft gezegd: „Dit is oorlog.” Halsema mompelde deze woorden bij het verlaten van de zaal.