Wat is echt westers en wat is echt oosters?

Naast verwestersing is er ook veroostersing.

Een antropoloog en een fotograaf laten zien dat culturen elkaar wederzijds beïnvloeden.

Bij globalisering denken we eerder aan verwestersing dan aan veroostersing. Toch werkt de globalisering twee kanten uit. Mario Rutten, hoogleraar antropologie aan de Universiteit van Amsterdam, laat dat zien in de fototentoonstelling ‘Globalisering in Spiegelbeeld’, die hij samen met zijn broer, de fotograaf Huib Rutten, maakte.

Op een van de foto’s is een jonge Nederlandse vrouw te zien, die bindi’s draagt. Een bindi is een symbolisch teken – vaak een rode stip – dat Indiase vrouwen op hun voorhoofd dragen. De Nederlandse vrouw draagt er drie, niet op haar voorhoofd, maar opzij, bij haar oog. Mario Rutten: „Een typisch voorbeeld van wat in de literatuur glocalisering genoemd wordt: globalisering, die locaal geïnterpreteerd wordt. Voor deze vrouw zijn die bindi’s allang geen Indiaas symbool meer, maar meer een versiering.”

Ander voorbeeld: de restaurants van McDonald’s in India. „Je kunt zeggen: dat is westers, Amerikaans. Maar een McDonald’s in India betekent iets heel anders dan een McDonald’s in Nederland. Niet alleen eet je daar andere dingen – niet zo veel vlees bijvoorbeeld – maar het heeft ook een andere functie in het uitgaansleven. Voor ons is de McDonald’s er voor de kinderen en voor met name de wat lagere klassen. Maar in India is de McDonald’s er voor de middenklasse. Als ze daar tegen je zeggen: we gaan vanavond lekker uit eten, dan betekent dat dat ze je meenemen naar McDonald’s.”

Dan is er ook nog de ‘U-bocht globalisering’. „Bijvoorbeeld yoga: dat komt vanuit India naar het Westen, maakt hier een bepaalde ontwikkeling door en dat kan daarna weer terugkeren naar India en de yoga daar beïnvloeden. Zo kan het gebeuren dat zwarte Amerikanen in India yoga-les geven. En de Indiërs vinden dat helemaal niet gek. Die zeggen niet: ja, wacht even, yoga is van ons.”

Met religie gebeurt soms iets vergelijkbaars. „Bepaalde religieuze praktijken in India worden sterker, juist dóór invloeden uit het Westen. Sommige mensen denken dat die versterking een reactie is op de globalisering. Mijn stelling is: nee, dat is juist een gevolg van de globalisering, van Indiërs die naar Engeland gaan en hun religie meenemen, waarna die religie een verandering ondergaat. Het hindoeïsme wordt in Engeland ‘kerkachtiger’ van karakter, met een vaste dag in de week dat men naar de tempel gaat en zo. Die invloed gaat vervolgens terug naar India, en daar verandert het ook weer.”

Is de veroostersing hier niet van een andere orde dan de verwestersing daar? Het westen importeert vooral onthaasting en exporteert vooral economische groei.

Nou, dat verandert snel, zegt Rutten. „Kijk, tot voor kort was veroostersing voor ons iets wat leuk was. Eten, yoga, Ravi Shankar met The Beatles en zo. En wij stuurden bedrijven daarheen. Maar nu komen steeds meer oosterse mensen hiernaartoe. Oosterse bedrijven kopen onze bedrijven op. Oosterse religies komen hierheen. En opeens vinden wij het niet zo leuk meer. De tijd dat wij de dominante partij waren in die globalisering, is voorbij.”

Nog een foto tot slot: een Indiase sikh, die eigenaar is van vier souvenirwinkels aan de Nieuwendijk in Amsterdam. De man poseert voor de klompjes die hij verkoopt. „Die klompjes slijt hij voor een deel aan Indiase toeristen. En ze zijn ook in India gemaakt. Wat zie je nu op deze foto? Verwestersing of veroostersing? Eigenlijk weten we dat niet meer. Wat we zien is: globalisering.”

De foto’s zijn tot en met komend weekend te zien in de Oudemanhuispoort in Amsterdam en in het Spinhuis en de Waag. Zie voor openingstijden en (gratis) rondleidingen: www.iias.nl/asia