Verlies van geheugen of potentie

Mits streng vormgegeven, kan de persoonlijke documentaire voorbij zelfbevlekking gaan, zelfs als het onderwerp je eigen vreemde vader is, of je seksuele onvermogen.

Coen van zwol

De persoonlijke documentaire is een veeleisend genre. Ergens in de jaren zeventig, toen het persoonlijke politiek werd, besloten sommige filmmakers de camera op hun binnenwereld te richten in plaats van de buitenwereld. Het werd een kleine rage, vooral de afgelopen tien jaar.

En het kan o zo gemakkelijk mislopen. Er valt veel weerstand bij het publiek te overwinnen: wie ben jij nou helemaal dat je verhaal zo interessant is? De filmmaker mag zichzelf niet al te serieus nemen, moet twijfel tonen, anders ontaardt zijn film al snel in gewichtigdoenerij, zelftherapie of zelfbevlekking. Hij moet zijn situatie objectiveren: zichzelf zien als een filmkarakter, zijn persoonlijke leed als een scenario.

Maar als een regisseur alles goed doet, levert dat vaak een meesterwerk op. Op het Internationale Documentaire Filmfestival Amsterdam (IDFA) draaien drie heel goede persoonlijke documentaires. A Complete History of My Sexual Failures is een hilarisch zelfportret van de impotente minnaar Chris Waitt die zijn ex-vriendinnen bezoekt om uit te zoeken waarom hij zo’n flop is: een orgie van genante zelfspot die, net als koketterie dreigt, plots serieus wordt.

Dear Zachary: A Letter to a Son About his Father van Kurt Kuenne is een intiem, maar manipulatief portret over zijn vermoorde beste vriend, zo boordevol dramatische wendingen, dat de filmmaker het bijna niet kon verpesten.

Ook Rick Minnich doet alles goed in Forgetting Dad, in competitie voor de Joris Ivens-prijs van het IDFA. Terwijl zijn onderwerp lastig te verfilmen is en Minnich er emotioneel veel in heeft geïnvesteerd. Zowel over de telefoon als tijdens de eerste vertoning schiet de regisseur vol. „Ik was tijdens het maken erg gedeprimeerd”, zegt Minnich. „Ik hoopte op een catharsis, maar die kwam niet. Er waren aha-momenten tijdens het draaien en in de montagekamer, maar de grote onthulling bleef uit. Ik denk dat een deel van mij nog steeds zoekt naar een zwart-wit antwoord voor een situatie die zich in de grijze zone bevindt.”

Forgetting Dad draait om een mysterie dat Rick’s familie behekst: het plotselinge geheugenverlies van zijn charismatische vader Richard. Dertien jaar geleden was hij een week na een autobotsing plots alles kwijt: „Ik weet niet wie ik ben. Ik weet niet wie jullie zijn.” Zijn vader infantiliseerde, werd onherkenbaar: „Het is alsof er iemand anders in het lichaam van een dood persoon is getrokken”, zegt Ricks drugsverslaafde broer Justin.

Iedereen hoopt op herstel, maar dat blijft uit. Richard scheidt van zijn tweede vrouw Loretta, neemt als een klein jongetje een krantenwijk en komt daar zijn jonge en dromerige derde vrouw Tracey tegen. Bij Rick slaat de twijfel toe. Vader leed zijn hele leven aan Wanderlust: een rusteloze ziel die steeds nieuwe banen, steeds nieuwe huizen zocht. „We pakten als gezin alweer in voordat we hadden uitgepakt.” (Minnich’s eerste documentaire ging over de zeven huizen die hij in dezelfde buitenwijk heeft bewoond.) Is pa’s geheugenverlies een waan waaruit hij liever niet ontwaakt? Werd de druk van de verantwoordelijkheid hem te groot? Of, erger, speelt hij toneel?

Minnich laat iedereen zijn eigen conclusies trekken. Pa wil steeds minder van Rick weten naarmate zijn plannen voor een documentaire vastere vormen aannemen. En de enige die de waarheid weet, is pa. Hij gunt zijn doorwroetende zoon slechts raadselachtige uitspraken: „Jij bent een van die redenerende mensen in de mist die ik ontgroeid ben. Wanneer hou je toch eens op mij pa te noemen?” Want hij is ‘de nieuwe Richard.’

De verhaalstructuur maakt de film zo fascinerend: het herinnert aan Andrew Jarecki’s hartverscheurende documentaire Capturing the Friedmans. Minnich cirkelt om zijn vader heen en laat de kijker meeliften met zijn groeiende inzichten: in een onberispelijk ritme onthult hij feiten die een ander licht op de zaak werpen. Hoe Minnich erin slaagde zo’n nauwkeurig gestructureerde film te maken over iets dat hem zo aangrijpt? Hard werk, zegt hij, veel tijd en kritische vrienden. Zijn geldschieters bonkten bezorgd op de deur van de montagekamer terwijl de postproductie in plaats van twee maanden anderhalf jaar duurde. Het grootste probleem was Minnich zelf: welke rol moest hij in de film spelen?

Hij kwam eruit; Forgetting Dad is een zorgvuldig geslepen diamantje. Een bewijs dat een persoonlijk drama complexer en interessanter is dan een scenarioschrijver kan verzinnen. Als je de juiste vorm weet te vinden.