Letters als woorden

Als je erop gaat letten zie je ze opeens overal, woorden die slechts uit één letter bestaan. Vaak zijn het afkortingen, maar het kunnen bijvoorbeeld ook rangletters zijn (a, b, c), namen of tekens.

Er is wel het een en ander te vinden over die kortste woorden van het Nederlands, maar je moet er goed naar zoeken. Of beter: je moest daar goed naar zoeken, maar sinds kort staan al die eenletterwoorden bij elkaar in een erg leuk boek, getiteld Achter de letter. Encyclopedisch eenletterwoordenboek van Diedrik van der Wal (Uitgeverij Alfabet, €19,95). Van der Wal behandelt in dit boek, dat 260 pagina’s dik is, in totaal 300 eenletterwoorden – Nederlandse en internationale. Hij begint met een citaat van Oscar Wilde uit 1894: „It is a very sad thing that nowadays there is so little useless information.”

Inderdaad, veel van de informatie over de eenletterwoorden zou je nutteloze kennis kunnen noemen, maar het is lang geleden dat ik zoveel leuke nutteloze kennis bij elkaar zag, zo grondig gedocumenteerd ook (voor een steekproef, zie www.eenletterwoordenboek.nl).

Aan alles zie je dat Van der Wal nauwelijks heeft kunnen stoppen met zijn onderzoek – waar hij waarschijnlijk járenlang mee bezig is geweest. Zijn literatuurlijst telt maar liefst zestien dichtbedrukte bladzijden. Hij neemt niet alleen voetnoten op, maar ook eindnoten, plus nog eens literatuurreferenties. Wat hij bijna niet kwijt kon, kon hij toch kwijt – door het in bijvoegsels op te nemen. Hij deed onderzoek in archieven en bibliotheken – hij bedankt de medewerkers voor hun hulp.

Er kan geen twijfel over bestaan: Van der Wal mag de eenletterwoorden dan „kleinigheden” en „futiliteiten” noemen, hij heeft groots werk verricht en dat ook nog tot een goed einde gebracht, want zijn boek bevat heldere, onderhoudende artikelen, die allerlei interessante en originele taalobservaties bevatten.

Zo lezen we bijvoorbeeld bij de K, als ‘eenletterafkorting’ voor ‘kanker’, dat dit niet de eerste enkele letter was om een gevreesde ziekte mee aan te duiden. Al veel eerder kende met de P voor ‘pest’ en Jacob Israël de Haan had het in 1904 over S toen hij ‘syfilis’ bedoelde. In de Verenigde Staten wordt cancer, aldus Van der Wal, op dezelfde manier tot eufemisme verkort: „the big C”.

In dit ene lemma, dat ruim een pagina beslaat, lezen we ook nog over de antirookmagiër Robert Jasper Grootveld die in 1962 zestig dagen in het huis van bewaring zat omdat hij in Amsterdam sigarettenreclames had „besmeurd” met de letter K, wordt er geciteerd uit het lied De K uit 1969 van Don Quischocking en signaleert Van der Wal – in een voetnoot – dat er mensen zijn die de K toch nog te aanstootgevend vinden en er daarom CA (see-aa) van maken, als verkorting van carcinoom.

Van der Wal maakt een onderscheid tussen eenlettervoornaamwoorden (voorbeelden: i, ’k, ’m, ’r, u), eenlettertussenwerpsels (o, s), eenletterlidwoorden (’n, ’t), eenlettertaboewoorden (w voor wc bijvoorbeeld), eenletterbijwoorden (’s) en eenlettervoorzetsels (á). Hij vermeldt bovendien tientallen spreekwoorden en zegswijzen met een of meer alleenstaande letters in de hoofdrol, zoals ‘wie a zegt moet ook b zeggen’, ‘a zeggen en b doen’, ‘hij kent geen a voor een b’ enzovoorts. Kort samengevat: dit is een de leukste en origineelste taalboeken die ik in jaren voorbij heb zien komen.