Garry Kasparov gaat tekeer op de rode loper van IDFA

Oud-wereldkampioen schaken en politicus Garry Kasparov was gisteren te gast op het IDFA. . „Voor u is Rusland business. Voor mij is het leven.”

Coen van Zwol

Waar Garry Kasparov is, volgt heibel. Dat bleek gisteravond in discotheek Escape, waar de schaakkampioen tijdens een talkshow in een schreeuwwedstrijd verstrikt raakte met Derk Sauer, mediamagnaat in Rusland en voorzitter van documentairefestival IDFA.

Kasparov verweet Sauer dat hij met zijn glossy bladen Rusland uitbuit. „Voor u is Rusland business. Voor mij is het leven.” Een gevoelig punt voor SP-aanhanger Sauer, die Kasparov op zijn beurt een elitaire instelling verweet. Een handgemeen dreigde, gelukkig moest Kasparov snel naar de overkant voor de première van de aan hem gewijde documentaire In the Holy Fire of the Revolution in bioscoop Tuschinski.

Elk festival snakt naar sterren op de rode loper. Het IDFA hoopte op Madonna, wiens I Am Because We Are draait, over de wezen van Malawi. Maar Kasparov is ook niet mis. Filmmaker Masja Novikova volgde hem anderhalf jaar in zijn poging een coalitie tegen Poetin te smeden: Een Ander Rusland. Het werd een fiasco. Aanvankelijk hield het Kremlin Kasparov en de zijnen onder de duim met massale politieaanwezigheid, later met een slimmere strategie: de door het Kremlin gefinancierde jeugdbeweging Nasji (De Onzen) volgde de schaakkampioen hinderlijk overal waar hij opdook.

Kasparov heeft veel geleerd, zo bleek gisteren. Als volleerde politicus sprak hij louter in soundbites. Als je telefoon 24 uur per dag wordt afgeluisterd moet je consistent zijn, verontschuldigde hij zich. De Kasparov-soundbite: „In Rusland vechten we niet om verkiezingen te winnen, maar om verkiezingen te hebben.” Vrolijk waren de vooruitzichten volgens hem niet. Nu het Kremlin in het nauw raakte door de kredietcrisis en dalende olieprijzen, voorzag Kasparov extra repressie. Ooit komt de ommekeer, maar niet zonder bloedvergieten.

In het Rusland-aanbod van het IDFA valt op dat buitenlandse documentairemakers – en emigranten als Novikova – veel somberder zijn dan de Russen zelf. De Nederlandse Daya Cohen toont in Nashihet jaarlijkse zomerkamp van de Poetinjeugd. Ze registreert hoe jongeren door het Kremlin worden gedrild en geïndoctrineerd. Men herhaalt mechanisch slogans, kritiseert elkaar als bij taalfouten. Maar zijn het gelovigen of opportunisten? Nashi wordt vertoond in split screen, waarmee Cohen het contrast tussen massa en individu toont. Dat stijlmiddel herinnert op een perverse manier ook aan de film Woodstock: Nasji als Poetins’ love-generation.

Erg mooi gefilmd is Boris Ryzhy van Aliona van der Horst. Ryzhy was een dichter in de Russische undergroundtraditie: een combinatie van intellectueel, dronkelap en hooligan. Hij dreigde door te breken en verhing zichzelf derhalve in 2001, wat zijn reputatie niet heeft geschaad. Van der Horst schetst een prachtig beeld van de dichter en zijn muze: de Schrootwijk in Jekaterinburg, stad van metaal, proletariërs en gangsters. Maar o zo somber.

Russische filmmakers zien de toekomst zonniger. De bejaarde Marina Goldovskaja, die op het IDFA Three Songs about the Motherland toont, lijkt het huidige autoritaire regime als een pas op de plaats te zien. „Achteraf is het belachelijk dat we tijdens Gorbatsjovs perestrojka dachten meteen democratie en een rechtstaat te krijgen.” Goldovskaja filmt op associatieve wijze verleden, heden en toekomst van Rusland. Het verleden, dat zijn bejaarde pioniers in Komsomolsk-na-Amoere, een Siberische stad die onder Stalin uit het permafrost werd gestampt. Het heden draait om de vermoorde journaliste Anna Politkovskaja in Moskou, ‘stad van tranen’. En de toekomst, dat is het Siberische oliestadje Chanti Mansiisk, waar de Russen leven in een Scandinavische welvaarstaat.

Andere Russische filmmakers zijn vooral bezig met moreel verval. Vitali Manski volgt in Virginity maagdelijke provinciemeisjes die het willen maken in rauwe metropool Moskou. Ze verkopen hun ziel aan het kapitalisme, gromt Manski. De meisjes zelf denken alleen hun lichaam te verkopen. Fascinerend is de wandelende Barbiepop uit Karaganda die ervan droomt in een roze auto door Moskou te rijden. Manski roept op tot een moreel reveil: een echte Poetin-documentaire dus. De vooral moraliserende Russische IDFA-films suggereren dat Rusland zijn vakantie van de politiek nog even voorzet.