De ene ets is de andere niet

In geen jaren is er zo’n fraaie collectie etsen van Rembrandt te koop aangeboden als op 2 december bij Christie’s in Londen. Het veilinghuis biedt 26 prenten aan, met richtprijzen vanaf 2.600 euro tot ruim boven het half miljoen.

Van de 290 aan Rembrandt toegeschreven etsplaten zijn vele duizenden afdrukken in omloop. Inferieure negentiende en twintigste-eeuwse afdrukken zijn op internet al voor 150 euro te koop. Daar tegenover staan de superieure, op handgeschept lompenpapier gedrukte prenten die tijdens Rembrandts leven werden gedrukt. Bij deze authentieke prenten ‘knettert’ de droge naald van de kunstenaar en bezorgt de schoonheid je een klap in het gezicht. Dat zegt Frans Laurentius, die samen met zijn vader Theo een in oude prenten gespecialiseerde kunsthandel drijft in Middelburg.

Laurentius sr. bekommert zich al veertig jaar om het dateren van Rembrandt-etsen. In 1985 kwam hij op het idee om met zogeheten ‘zachte’ röntgenstraling de watermerken van het door Rembrandt gebruikte papier te achterhalen. Samen met een tandarts ontwikkelde hij daarvoor een verplaatsbaar röntgenapparaat, dat veel weg heeft van een apparaat voor mammografieën. In eerste instantie bleek de röntgenapparatuur vooral een bruikbaar hulpmiddel om het zeventiende-eeuwse lompenpapier te onderscheiden van het papier van de postume Rembrandt-drukken. Later bleek dat het ook kon worden gebruikt om Rembrandts eigen afdrukken te dateren. Om dat dateringsproces verder te verfijnen, besloten de kunsthandelaren een catalogus aan te leggen van de watermerken zoals die in de zeventiende eeuw in Nederland voorkwamen. Daarvoor maakten zij (inmiddels digitale) röntgenopnamen van de ‘Ingekomen Stukken’ van de Staten van Zeeland.

Frans Laurentius: „Het Zeeuws Archief is een goudmijn. De meeste brieven aan de Staten kwamen uit Den Haag. Daar werd veel papier nieuw gekocht en meteen gebruikt. Omdat de brieven gedateerd zijn, krijgen we een nauwkeurig beeld uit welk jaar een bepaald watermerk stamt.”

Vorig jaar verscheen Watermarks 1600-1650, deze maand het deel met de watermerken uit het tweede deel van de eeuw. Twee dikke banden met in totaal bijna tweeduizend watermerken. Ze bieden nieuwe onderzoeksmogelijkheden, zegt Theo Laurentius. „Met deze uitgaven zitten we aan het plafond van de kennis. En als ik zo onbescheiden mag zijn: dat plafond hebben we zelf verlegd.”

De kwaliteit van de 26 etsen die Christie’s aanbiedt is bijzonder, zegt zoon Frans. „Het zijn de kunsthistorisch meest interessante etsen, met een mooie herkomst en in goede conditie. Neem Landschap met de toren. De vrijheid en directheid waarmee Rembrandt dit landschap bij Amsterdam verbeeldde, is ongeëvenaard.”

Laurentius heeft altijd een aantal prenten van Rembrandt op voorraad. Maar Landschap met de toren zat daar nooit bij. Als hij het zich kon permitteren, zegt Laurentius, kocht hij deze prent. Maar helaas is de ets met een richtprijs van minimaal 150.000 euro te duur voor de handel. „Deze collectie is zo top of the market. De grote veilinghuizen mikken tegenwoordig op particuliere klanten en proberen de handel over te slaan.”

Krijgt de kredietcrisis vat op de markt? Laurentius zal de veilingresultaten met belangstelling volgen. Naast de Rembrandt-etsen biedt het veilinghuis ook topprenten aan van Pieter Breugel de Oudere en Albrecht Dürer. Van één ding is Frans Laurentius overtuigd: de prenten van Rembrandt blijven een voortreffelijke investering. „Rembrandt is goed, was goed en blijft goed.”

Veiling ‘Old Master prints’, 2 dec bij Christie’s, 8 King Street, Londen. Online-catalogus: www.christies.com