Vastleggen etniciteit is valkuil voor politici

De suggestie dat minister Vogelaar zomaar de index voor Antilliaanse jongeren heeft afgeschaft, is onjuist. Ze had wel degelijk vooraf overlegd, maar besloot net één stap te ver te gaan.

Het afschaffen van de Verwijsindex Antillianen (VIA) door minister Vogelaar was niet de reden voor haar vertrek. Zwaarder woog de onvrede van de PvdA-top over haar inspanningen voor integratie en probleemwijken. Het was, in de woorden van vicepremier Bos tijdens het spoeddebat over Vogelaars vertrek deze week, „een sluitstuk van een langer lopend gesprek”.

De beslissing van de PvdA-partijleiding was al genomen toen Vogelaar op zondag 9 november voor vijf dagen naar de Antillen vertrok. Maar het politieke geharrewar rond de index is wel tekenend voor het ministerschap van Vogelaar, die van incident naar incident ging. Bovendien is de kwestie nog steeds niet opgelost, en een potentieel probleem tussen coalitiepartijen PvdA en ChristenUnie. De door Vogelaar aangekondigde afschaffing van de Antillianenindex is, tot ongenoegen van de ChristenUnie, door het kabinet ingetrokken.

De politieke angel van de VIA schuilt in etnische registratie. In de databank zouden gegevens komen over schooluitval, gezinsproblemen of criminaliteit van Antilliaanse risicojongeren. Zodat hulpverleners, politie en gemeenten waar veel Antillianen wonen deze jongeren beter kunnen helpen. En vooral: de hulp beter kunnen coördineren. Tegenstanders van de index vinden dat het registreren van etniciteit een ‘rassendatabank’ oplevert die we sinds de Tweede Wereldoorlog niet meer kennen.

De brief die Vogelaar vanaf de Antillen naar de Tweede Kamer stuurde met de mededeling dat ze afzag van invoering van de langdurig voorbereide index, wekte verbazing. Vogelaar schreef dat ze het intrekken van de VIA had afgestemd met minister Rouvoet (Jeugd en Gezin, CU) en staatssecretaris Bijleveld (Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, CDA). Op 5 november, in een bewindsliedenoverleg, had ze met Rouvoet, Bijleveld en een ambtenaar van Algemene Zaken de index besproken. Was er niet de mogelijkheid de VIA op te nemen in een algemene Verwijsindex Risicojongeren? Die index is bedoeld voor álle risicojongeren. Het stigmatiserende aspect zou daarmee verdwijnen. De drie bewindspersonen kwamen tot de conclusie dat dat beter was. Twee dagen later werd de VIA besproken in de ministerraad. Overigens had Vogelaar al eerder, in de ministerraad van 10 oktober, aangegeven dat op de Antillen grote bezwaren bestaan tegen registratie van etniciteit. De brief waarin Vogelaar de afschaffing van de VIA aankondigde, hadden zowel Rouvoet als Bijleveld van te voren gezien.

De suggestie dat Vogelaar op de Antillen opeens bedacht ‘toch maar niet’ en een brief aan de Kamer in elkaar heeft geflanst, is natuurlijk onjuist, zegt Glenn Helberg, voorzitter van het Overlegorgaan Caraïbische Nederlanders (OCaN). „Dat gaat namelijk voorbij aan onze intensieve lobby.” Er wordt al twee jaar over de VIA gediscussieerd. De OCaN vindt de Antillianenindex stigmatiserend, discriminerend en bovendien in strijd met de mensenrechten.

Waarom werd de brief dan teruggetrokken? Volgens partijleider Bos had een aantal andere ministers zich ook nog willen uitspreken over de inhoud van de brief. Bovendien negeerde Vogelaar de uitspraak van de Raad van State in haar brief. De Raad stelde onlangs dat het registreren van Antilliaanse risicojongeren (tijdelijk) mag omdat de problemen van Antillianen zó ernstig zijn. Voor staatssecretaris Bijleveld kwam de brief van Vogelaar niet ongelegen. Zij bespreekt half december op de Antillen, met premier Balkenende, de nieuwe staatkundige verhoudingen en kan Antilliaanse woede daarbij niet gebruiken.

De PvdA-fractie is vóór registratie van alle probleemjongeren in één systeem en is het in zoverre met Vogelaar eens. „Als die algemene index er is en goed werkt, kan de VIA natuurlijk weg”, zegt Kamerlid Jeroen Dijsselbloem. „Maar dan moet er binnen die algemene index wél worden geregistreerd op etniciteit. Gaat het om een Antilliaanse jongen, een Somalisch meisje, een Marokkaanse jongen? Bepaalde groepen hebben specifieke problemen, daarom is het goed te weten wat de afkomst van een jongere is. Binnen de Antilliaanse gemeenschap heb je bijvoorbeeld relatief veel jonge, alleenstaande moeders. Daar kun je de hulp op afstemmen.”

Maar Vogelaar wilde niet alleen van de VIA af, ook van registratie op etniciteit in het algemeen. Dat was voor haar vertrek naar de Antillen wel bekend bij Rouvoet en Bijleveld, maar niet binnen de PvdA-fractie en ook niet bij alle leden van het kabinet. De politiek assistent van Vogelaar sprak op 5 november met Dijsselbloem over het integreren van de VIA in een algemene index voor risicojongeren. Dijsselbloem zei voorstander te zijn, als etniciteit in deze index zal worden geregistreerd. „Mij werd verteld dat minister Vogelaar er net zo over dacht.” Op zondagochtend 9 november kreeg hij een telefoontje vanaf Schiphol van de politiek assistent over de inhoud van Vogelaars brief aan de Kamer. Wel een algemene index maar zonder etnische registratie. „Dat”, zegt Dijsselbloem, „was niet wat we wilden.”