Nee joh, de crisis komt niet door kapitalisme

Hoogleraar economie Leszek Balcerowicz waarschuwt tegen te veel overheidsbemoeienis.

Met meer regulering lossen we de crisis niet op.

Toen Leszek Balcerowicz afgelopen weekend de slotconclusie van de G20-top in Washington las, slaakte hij een zucht van opluchting. Gelukkig, het kapitalisme bestond nog.

Als eerste Poolse minister van Financiën na de val van de Muur, en later president van de Poolse centrale bank, trakteerde Balcerowicz (61) zijn landgenoten in de jaren negentig op een kapitalistische shocktherapie. Hij reduceerde de inflatie van 600 procent tot 1 procent, privatiseerde staatsbedrijven in koelen bloede en maakte van de zloty een keiharde munt. Daar maakte hij vrienden mee, maar ook vijanden.

Nu hij weer ‘gewoon’ hoogleraar is aan de Warsaw School of Economics, gelooft hij nog altijd heilig in de vrije markt. Dat vooral Europese politici de afgelopen weken die vrije markt de schuld hebben gegeven van de financiële crisis, stoort hem dan ook mateloos. Hij vindt pleidooien voor overheidsinterventies in de economie en voor meer regulering van financiële markten te gemakkelijk. Balcerowicz vreesde dat dit de Washington-conferentie over een ‘nieuwe mondiale financiële architectuur’ zou domineren. „Maar dat is niet gebeurd. De G20-regeringsleiders hebben hun geloof uitgesproken in de vrijemarkteconomie. Ze zullen in elk geval de komende twaalf maanden geen protectionistische maatregelen nemen. De overige conclusies zijn vaag, wat in mijn ogen geen slecht teken is. Je kunt niet zomaar even bedenken welke lessen we uit deze crisis trekken. Reflectie is nodig.”

Balcerowicz is even in Brussel, op weg naar Washington. Hij is deze zomer ex-eurocommissaris Mario Monti opgevolgd als hoofd van de economische denktank Bruegel. Tijdens het gesprek ligt op zijn schoot het boek Rethinking Bank Regulation; Till Angels Govern uit 2006 (van Barth, Capio & Levine), vol potloodstreepjes en aantekeningen.

U bent tegen regulering van financiële markten. Waarom?

„Ik ben niet tegen regulering. Maar te weinig regulering is niet de oorzaak van de huidige crisis. Velen denken dat de crisis is veroorzaakt door excessief kapitalisme. Door de vrije markt. Dit is de verkeerde diagnose. De boosdoener is niet de vrije markt, maar beleidsfouten. Dus de remedie moet zijn dat we die beleidsfouten niet meer maken.”

Wat voor beleidsfouten?

„Ten eerste de monetaire politiek in de VS. De rente was absurd laag, want Alan Greenspan van de Fed was overdreven bang voor deflatie. Zo ontstond de huizenbubbel, met te makkelijke kredieten. Iedereen leende maar raak. De tweede fout was dat er nauwelijks toezicht was op die subprimes.”

Dat is toch gebrek aan regulering?

„Nee. Die regulering bestónd. Ze werd alleen niet toegepast. Ook dit is een beleidsfout: men koos ervoor de andere kant op te kijken. Het was nog erger: er was politieke druk om nóg meer mensen krediet te verlenen. Dat is de vierde factor. Bijna de helft van alle hypotheken liep via hypotheekverstrekkers Fannie Mae en Freddie Mac. Huizenbezit moest gestimuleerd worden. Fannie en Freddie konden hun gang gaan met te lakse voorwaarden. Zij waren het politieke instrument. Niet de markt heeft gefaald, maar de politiek.”

Dit extreme laissez-faire was haast een vorm van overheidsinterventie?

(lachje) „Zoiets. In Europa roepen velen nu dat de markt heeft gefaald, dat de overheid moet ingrijpen. Dat is het andere uiterste. Staatsfondsen instellen tegen overnames, bedrijven nationaliseren, hedgefondsen aan banden leggen: het is niet goed.”

Wat dan wel?

„Raar maar waar: ik weet het niet precies. Er is zoveel paniek en hype, dat we veel specifieke details nog niet kennen. Ik begrijp politici die voor de media met stevige panacees komen. Maar als academicus zeg ik: the devil is in the detail. Als we zo’n ernstige crisis in de toekomst willen voorkomen, moeten we de juiste diagnose stellen en niet overhaast maatregelen nemen waar we later spijt van krijgen.”

Staatsinterventie is toch niet te voorkomen, nu?

„Nee, maar het moet beperkt en tijdelijk zijn. De banken moesten worden gered. Maar grootscheepse nationalisaties zijn niet het antwoord. Autofabrieken met belastinggeld overeind houden is verkeerd. Ik denk dat we ook monetair streng moeten zijn.”

De G20 boog zich zaterdag ook over de vraag naar meer toezicht.

„Ik ben niet tegen toezicht! Het is goed dat het IMF meer supervisie krijgt over iedereen. Mondiale crises beginnen in grote economieën. Dat hebben we meermalen gezien. De VS, de eurozone, Japan en China hebben daarom een dubbele verantwoordelijkheid: voor zichzelf en voor de rest van de wereld. Als het IMF hen daarbij helpt, des te beter.”