Een echte Duitse Blockbuster

Kijkers van Der Baader Meinhof Komplex maken dezelfde ontwikkeling door als RAF-sympathisanten.

Geweld dat eerst legitiem en sexy lijkt, wordt afstotelijk.

Het dendert maar door, tweeënhalf uur lang, machinaal, meedogenloos en adembenemend. Der Baader Meinhof Komplex is een waarlijk Duitse blockbuster: een sneltrein vol sterren die proberen op te vallen in de wervelwind van straatrellen, explosies en kogelregels.

Dat was te voorzien, met schrijver/producer Bert Eichinger en regisseur Uli Edel. Eichinger is bekend van het panoramische oorlogsepos Der Untergang maar ook van Amerikaanse formulefilms als The Fantastic Four.

Uli Edel, ooit doorgebroken met de heroïnefilm Christiane F. is ook al zo’n veramerikaniseerde Duitser. In hun handen wordt de Rote Armee Fraktion, de terreurbeweging die de Duitse Bondsrepubliek in de jaren zeventig op zijn grondvesten deed schudden, een spektakelstuk. Opmerkelijk is vooral hoe weinig Duitsland zich daarover opwindt.

Der Baader Meinhof Komplex doet niet aan psychologie, weigert iets te verklaren. Films tonen daden, geen gedachten, vinden de makers. Het is wat het is: een manische kroniek over de opkomst en ondergang van de RAF, 1967-1977. Alleen het hoofd opsporing Horst Herold mag soms zijn grijze hoofd schudden over zoveel redeloos geweld. Via baanbrekende ‘rasteranalyse’ per computer lijkt hij al vroeg de RAF te hebben opgerold, maar amorf en ongrijpbaar duiken telkens nieuwe terreurcellen op. Het geweld van die tweede generatie RAF-terroristen in de ‘Duitse herfst’ van 1977 is nog grover en chaotischer: een bloedbad in de Duitse ambassade te Stockholm, een vliegtuigkaping, moordaanslagen op prominente Duitsers.

Wat drijft hen? Marxisme, woede over Vietnam, imperialisme, neokolonialisme? Welnee. „We vechten tegen een mythe”, zucht Herold. Die mythe, dat is de in Stammheim opgesloten RAF-kern: Baader, Meinhof, Ensslin, Meins, Raspe. Hun verhaal is romantischer dan Bonnie and Clyde: een kansloze jeugdsekte die de staatsmoloch de oorlog verklaart. Ook achter de tralies blijven ze het gezag tarten met hongerstakingen, theatrale verklaringen en scheldpartijen – om uiteindelijk de martelaarskroon te claimen met een groepszelfmoord.

Dat is het geheim van Der Baader Meinhof Komplex: de geweldsromantiek die ooit de RAF voortdreef, drijft ook de film. In tweeënhalf uur maken kijkers dezelfde ontwikkeling door als indertijd RAF-sympathisanten. Geweld dat eerst sexy en legitiem lijkt, wordt gaandeweg afstotelijk. Zo hysterisch en bloeddorstig is de RAF anno 1977, dat ze alle morele zuurstof opfakkelt.

Om dat effect te bereiken, houden de filmmakers de kijkers op afstand. Baader wordt nooit meer een charismatische schreeuwlelijk (‘Schieten is neuken’) omringd door keiharde bitches: Gudrun Ensslin de felle, rechtlijnige engel der wrake, Brigitte Mohnhaupt als haar botte leerlinge. Hoe ze zo werden, doet niet ter zake.

Het meest intrigerende karakter, de linkse journaliste en moeder Ulrike Meinhof, is als enige nog wat diepte gegund. Zij laat zich meeslepen in het geweld en gaat daarna heel ver om haar makkers van haar radicalisme te overtuigen. Meinhof laat twijfel toe: zij breekt dan ook in gevangenschap.

De RAF-top bestaat verder uit moreel vacuüm gezogen adrenalinejunkies. Zie de scènes waarin ze baldadig over de Autobahn racen, schietend op verkeersborden. Of de Palestijnse opleidingskampen waar de Duitse terroristen hun Arabische broeders (‘geitenneukers’) shockeren door naakt te zonnen: de RAF als hooligans op strandvakantie.

Slachtoffers en hun nabestaanden zien dit als terreurglamour. Het draait alleen om de daders, slachtoffers zijn decorstukken om op te blazen of te doorzeven. Dat moet pijnlijk zijn, en op dat punt is Der Baader Meinhof Komplex ook een harteloze film. Maar de film ondergraaft wel stelselmatig de aanvankelijke glamour van de RAF-terroristen en lijkt in dat opzicht pedagogisch volledig verantwoord.

Dat is één reden waarom Der Baader Meinhof Komplex geen debat ontketende. De ander is dat de RAF kennelijk niet langer een nationaal trauma, maar voltooid verleden tijd is. Deze film is daarvan het bewijs.

Der Baader Meinhof Komplex Regie: Uli Edel. Met: Martina Gedeck, Moritz Bleibtreu, Johanna Wokalek. ****