Joris Ivens als politiek activist en beeldpoëet

Gistermiddag werd de dvd-box Joris Ivens, wereldcineast gepresenteerd met een symposium. Is de 110 jaar geleden geboren cineast een politiek filmmaker of filmpoëet?

„Stop Joris in je hart” verzocht Marceline Loridan-Ivens, de weduwe van Joris Ivens (1898-1989), gistermiddag het publiek. Precies 110 jaar na de geboorte van haar man had ze in het Nijmeegse filmtheater Lux het eerste exemplaar van de vijfdelige dvd-box Joris Ivens, wereldcineast in ontvangst genomen: de mogelijkheid Joris in ons hart te stoppen is hierdoor een stuk makkelijker dan vroeger.

Toen was Ivens een mythe uit de filmgeschiedenisboeken, memoreerde de Duitse cineast Edgar Reitz (bekend van de Heimat-reeks) tijdens het aan de cineast gewijde symposium dat volgde op de dvd-presentatie. Iedereen kende de naam, vrijwel niemand had zijn films gezien. Daar brengt de dvd-box, met bijna vijftien uur materiaal, verandering in, evenals een nieuw boek van André Stufkens, directeur van de Europese Stichting Joris Ivens, en tevens curator van de dvd-box.

Voor de box, waar vijf jaar aan gewerkt is, werden van over de hele wereld zevenhonderd kopieën van de films van Ivens in Nijmegen verzameld, de geboorteplaats van de documentairemaker en ook de stad waar het Ivens-archief gehuisvest is. Het doel was om van elke film de meest oorspronkelijke versie op dvd te zetten. Zo bestaan er elf versies van de korte documentaire Regen (1929).

Het mooie van het medium dvd is dat elke schijf meer versies kan herbergen. Je kunt je bij het bekijken van Regen kiezen voor de muziek die Lou Lichtveld (alias de schrijver Albert Helman) maakte voor de geluidsversie in 1932, of voor de score van de Duitse componist Hanns Eisler uit 1941. Een bonus is ook de door Orson Welles ingesproken versie van The Spanish Earth (1937), Ivens’ documentaire over de Spaanse burgeroorlog waarvoor schrijver Ernest Hemingway de oorspronkelijke commentaartrack schreef en insprak.

In de loop der jaren werden in een aantal films sequenties verplaatst, of soms zelfs verhaspeld. Die ingrepen zijn hersteld. Daarnaast is het beeld digitaal gerestaureerd, in totaal zo’n 600.000 bewerkingen. Niet het hele oeuvre van Ivens is daarmee beschikbaar: rechtenkwesties staan dat nog in de weg. In de wandelgangen werd ook gefluisterd dat vooral gekozen is het minst controversiële deel van zijn werk op dvd te zetten.

Tijdens het symposium merkte een aantal filmhistorici op dat het nu zaak is om Ivens niet alleen als politiek filmer te zien, maar ook als filmpoëet. Hoewel filmhistoricus Michael Chanan ervoor pleitte de term ‘cinema of urgency’ te gebruiken voor zijn politieke documentaires en ‘cinema of reflection’ voor zijn filmische essays, werd duidelijk dat je die twee niet goed kunt scheiden. Sociaal bewogen films bevatten beeldpoëzie, avant-gardefilms zijn geëngageerd. Marceline Loridan-Ivens gooide de handen in de lucht bij de vraag of Ivens een beelddichter was: „Dat kan iedereen toch zien?”

’Joris Ivens, wereldcineast’ is vanaf vrijdag te koop. Prijs 49,95 euro. Info: ivens.nl. Retrospectief in et Filmmuseum in Amsterdam t/m 30.11. Info: filmmuseum.nl