Aftreden Vogelaar voor Bos moeilijker dan kredietcrisis

Nieuwsanalyse

PvdA-leider Bos betoogde gisteren dat zorgvuldig was gehandeld bij het vertrek van Ella Vogelaar. Voor de oppositie bleef een onfris geurtje hangen.

Zeker vijf mensen waren vier dagen van tevoren op de hoogte dat Ella Vogelaar zou aftreden als minister van Wonen, Wijken en Integratie. Dat waren PvdA-leider en vicepremier Wouter Bos, PvdA-fractieleider Mariëtte Hamer, PvdA-voorzitter Lilianne Ploumen, premier Jan Peter Balkenende (CDA) en vicepremier André Rouvoet (ChristenUnie). Die kring werd groter toen de advocaat Eberhard van der Laan werd aangezocht om haar op te volgen, en de inlichtingendienst AIVD zoals gebruikelijk bij aanstaande bewindspersonen een screeningsonderzoek begon.

Ella Vogelaar wist van niks. Die was op werkbezoek op de Antillen. Zij dacht een volwaardig minister te zijn die het vertrouwen genoot van haar collega’s in het kabinet en van de Tweede Kamer, inclusief haar eigen partij. Maar haar politieke lot was toen al bezegeld, vertelde Bos gisteren in de Tweede Kamer. Het was volgens hem allemaal „buitengewoon pijnlijk”, maar wel zorgvuldig gegaan.

D66-leider Alexander Pechtold had er grote moeite mee. Hoe kon een minister zo „bungelend en half aangeschoten” blijven functioneren? Bos vond dat het niet anders had gekund dan op deze manier. „Hoe denkt u dat een telefoontje met het verzoek om onmiddellijk terug te komen ervaren wordt”, vroeg hij Pechtold.

Een niet goed functionerende minister moet tussentijds kunnen worden vervangen, was de algemene opinie gisteren. Maar de oppositie had wel grote kritiek op de gang van zaken. „Er hangt hier een vieze lucht”, zei VVD-leider Mark Rutte. SP’er Agnes Kant vond dat de PvdA het „onfatsoenlijk” had gespeeld. „Terwijl de ene hand boven het hoofd werd gehouden van deze minister, werd met de andere hand het mes geslepen.”

Het was twee uur lang vrij schieten op de PvdA, ook omdat Vogelaar meteen na haar vertrek stelde dat er binnen de PvdA onenigheid is over de aanpak van integratieproblemen. „U bent tot op het bot verdeeld”, riep Rutte.

Het aftreden van een bewindspersoon verloopt zelden gladjes. Dat was bij Vogelaar ook zo. Bovendien werd de Tweede Kamer niet in het proces betrokken. Dat voltrok zich allemaal binnen „de eigen politieke familie”, zoals Bos zei. Coalitiegenoten CDA en ChristenUnie lieten ook duidelijk weten dat het PvdA-zaak was, hoewel een minister dienaar van de Kroon is – en dus formeel niet namens een partij in het kabinet zit. Van CDA en ChristenUnie had ze zelfs niet weg gehoeven.

Over de werkelijke reden van het vertrek van Vogelaar was Bos niet erg duidelijk. Het laatste gesprek dat hij, samen met partijvoorzitter Lilianne Ploumen en fractieleider Mariëtte Hamer met Vogelaar had, noemde hij „een sluitstuk van een langer lopend gesprek”. Vanaf zomer 2007 had Bos stevige gesprekken gehad met Vogelaar. Haar wijkenaanpak kwam moeizaam van de grond, ze lag onder vuur om haar vermeende softe benadering bij de integratie van allochtonen, en haar mediaoptreden was verre van sterk. Dieptepunt was volgens velen haar optreden in een filmpje op GeenStijl.

Bos had in de aanloop naar een debat over de verbouwing van het stoomschip Rotterdam, op 6 november, grote zorgen over haar functioneren. Die zorgen deelde hij met Balkenende en Rouvoet.

De dag na het debat over ‘de Rotterdam’ zei hij in een persconferentie dat Vogelaar er sterker uit naar voren was gekomen, omdat zij een motie van wantrouwen had overleefd. Maar intern trok hij met Hamer en Ploumen de conclusie dat zij „niet meer gezagvol kon opereren”. Agnes Kant vroeg diverse malen waarom toen die conclusie was getrokken. Bos weigerde te antwoorden. Dat voedde de stelling van Femke Halsema van GroenLinks dat Vogelaar weg moest door „populistische druk” van media als GeenStijl en van de PVV.

Geert Wilders trok als gebruikelijk de aandacht met expliciet taalgebruik. „Het was vaak lachen, gieren, brullen met gekke Ella.”

Maar hoe zat het dan met de opmerking van Hamer, direct na het aftreden, dat „het luikje” tot het laatst openstond? Dat het laatste gesprek met Vogelaar nog goed had kunnen aflopen? Blijkbaar stond dat luikje helemaal niet open. Hamer zei nu: „Het was een afrondend gesprek.”

Zo zat de PvdA een paar uur stevig in de verdediging. Bos probeerde met historische voorbeelden aan te tonen dat hier geen sprake was van een staatsrechtelijk novum. De indruk, zeker bij de oppositie, dat het toch wat onfris was gegaan, nam hij niet weg.

Bos liep een kras op. „Een moeilijk debat”, schrijft hij op zijn weblog. Maar gelukkig voor hem mocht hij gisteren direct over naar het terrein waarop hij zich de afgelopen tijd zo profileerde. In een debat over de economie kon hij weer werken aan zijn statuur van begenadigd crisismanager.