Niemand jaagt de economie nog aan

Nu een groot deel van de wereld lijkt af te stevenen op een recessie, zijn alle ogen gericht op overheden om de economie te stimuleren. Wat kunnendie doen?

De politieke leiders van de G20 gaven afgelopen weekeind in Washington eensgezind een signaal af om de wereldeconomie voor een diepe recessie te behoeden. Ze riepen, naast hervorming van het financiële stelsel, op tot gecoördineerde acties om de economische groei te stimuleren. Want voor het eerst sinds vele decennia komen Amerika, Azië en Europa tegelijkertijd in een recessie terecht. Als er onder de industrielanden geen enkel economisch blok is dat de groei aanzwengelt, wordt de weg uit de crisis langer en moeilijker.

Welke middelen heeft het kabinet om de motor van de Nederlandse economie aan de praat te houden? Ministers zoeken koortsachtig naar maatregelen nu de economische groei veel sneller dan verwacht terugvalt. De groei van het bruto binnenlands product is in heel korte tijd naar beneden getuimeld van 3,5 procent in 2007 naar 0 procent in het tweede en derde kwartaal van dit jaar. De kans is groot dat Nederland in 2009 in een recessie terechtkomt. Voor landen als Duitsland, Spanje, Groot-Brittannië, Ierland en Denemarken is die al realiteit. Ook voor de Europese Unie als geheel geldt sinds vorige week dat sprake is van een recessie.

Vanavond komt minister Van der Hoeven (Economische Zaken, CDA) bijeen met vertegenwoordigers van werkgevers en werknemers om eventuele stappen tegen een recessie te bespreken. Binnen het kabinet bestaat nog geen eensgezindheid over de juiste mix van maatregelen, waarmee de economische neergang kan worden bestreden. Kabinetsoverleg is uitgesteld, omdat premier Balkenende in verband met het overlijden van zijn vader het grootste deel van de week afwezig is.

Werkgevers in de industrie, die nu al geconfronteerd worden met afnemende orders, zijn geïrriteerd over de problemen die de financiële sector heeft veroorzaakt en waar de rest van de economie nu last van krijgt. Over welke instrumenten beschikt het kabinet om de economie te stimuleren?

Economen opperen twee mogelijkheden. Via het monetaire beleid kunnen centrale banken de rente verlagen en via het begrotingsbeleid kunnen overheden de bestedingen verruimen of de belastingen verlagen.

Nederland voert geen zelfstandig monetair beleid meer sinds de invoering van de euro. De Europese Centrale Bank bepaalt de rente voor het eurogebied. Sinds de zomer heeft de ECB de rente in een aantal stappen verlaagd. Met het officiële rentetarief op 3,25 procent beschikt de ECB, waarvan het bestuur donderdag vergadert, over aanzienlijke ruimte voor verdere renteverlagingen.

Maar het monetaire beleid van de centrale banken lijkt op dit moment weinig effect te hebben: banken geven de lagere rentetarieven niet door aan klanten, maar gebruiken die om hun uitgeholde financiële buffers weer aan te vullen. Bedrijven klagen steen en been over het afknijpen van de kredietverlening door banken.

Op begrotingsgebied heeft Nederland wel eigen beleidsruimte. Het kabinet kan de uitgaven verhogen of de lasten verlagen. Op Prinsjesdag is voor volgend jaar al een lastenverlichting van 2,5 miljard aangekondigd, onder meer door een premieverlaging van de WW en lagere ziektekosten voor de werkgevers. Dat was nog voor de crisis in alle hevigheid toesloeg.

Het snelste effect heeft lastenverlichting. Een Brusselse denktank, de Bruegelgroep, pleit voor een verlaging van het btw-tarief met 1 procentpunt in de hele EU. Andere mogelijkheid is de verlaging van het tarief van de eerste schijf van de inkomstenbelastingen. Werkgevers profiteren hier ook van, want de eerste schijf bestaat vrijwel geheel uit sociale premies, zodat sprake zou zijn van verlaging van de arbeidskosten.

Een derde mogelijkheid is een eenmalige uitkering te doen aan alle burgers. In Groot-Brittannië speelt het kabinet-Brown met de gedachte alle Britten met de Kerst een cheque te sturen. In Nederland, waar de nood minder acuut is, gaan stemmen op om volgend voorjaar de vakantietoeslag eenmalig te verhogen.

Gevaar bij alle lastenverlichting is dat burgers een dergelijke financiële meevaller niet uitgeven, maar op een spaarrekening zetten, zodat het gewenste effect op de bestedingen uitblijft.

De overheid zelf is wel in staat om snel geld uit te geven. Bijvoorbeeld door toch al geplande investeringen in gebouwen of infrastructuur te versnellen, of door extra investeringsaftrek aan ondernemers te geven. Aan grote infrastructurele werken kleeft het nadeel van een lange aanlooptijd met het risico dat ze pas plaatsvinden op het moment dat de recessie allang voorbij is.

Voor welke combinatie van stimuleringsmaatregelen ook gekozen wordt, essentieel is dat die gecoördineerd worden, zoals in de G20 is afgesproken. Crisisbestrijding vraagt dus niet om een Nederlandse, maar een Europese aanpak. Anders stroomt de stimulering van het ene land weg naar extra vraag naar goederen of diensten uit landen die zelf maatregelen achterwege laten.

Als helemaal niets meer werkt, is er nog altijd de noodoplossing van de Nobelprijswinnaar Milton Friedman om een crisis te bestrijden: laat helikopters bankbiljetten uitstrooien.

Rectificatie / Gerectificeerd

DAF

In Niemand jaagt de economie nog aan (19 november, pagina 13) staat dat DAF Trucks in Eindhoven gebruik wil maken van werktijdverkorting op kosten van de WW. DAF wacht met de aanvraag tot duidelijk is onder welke voorwaarden werktijdverkorting mogelijk wordt.