'Ingrijpen komt sommigen ideologisch goed uit'

De selfmade multimiljonair en criticus van de get rich quick-mentaliteit Christopher Ondaatje vindt dat toezicht mensen tegen hun slechte instincten beschermt.

‘Amerika komt de crisis eerder te boven dan Europa. Want de Amerikaanse overheid zal zich eerder uit het bankwezen terugtrekken dan Europese overheden.”

Dat voorspelt Christopher Ondaatje (74). Hij verdiende een fortuin als bedrijvenmakelaar in Canada. Nu is hij Afrikareiziger, schrijver en filantroop.

Eerder, eind 2006, voorspelde hij in zijn boek The Power of Paper de crisis waar we nu in zitten. Ondaatje schreef toen: „De kans is groot dat de fundamenten van het kapitalisme instorten, en wereldwijde chaos veroorzaken. Niet alleen in het Westen maar overal, van Amerika tot China.” Ondaatje voorzag de instorting van de Amerikaanse huizenmarkt. „Het is bijna ongelooflijk,” zegt hij telefonisch vanuit Londen, „dat de wereldeconomie op papier drijft, papier dat alleen andere stukjes papier als borg heeft. Maar dat is nu de realiteit.”

Daarom kun je met papieren geld mensen geweldig oplichten?

„Ja. Maar papier op zichzelf is niet het probleem. Het probleem is de manier waarop mensen ermee omgaan. De get rich quick-mentaliteit. De hebzucht. Toezicht is cruciaal. Maar in plaats van het bestaande toezicht op financiële instellingen op te schroeven, dat we niet voor niets na de krach van 1929 hebben ingesteld, hebben we het vrijwel afgeschaft. We vróégen om deze crisis.”

Herhaalt de geschiedenis zich?

„Ja. President Franklin Delano Roosevelt was al geschokt door het onverantwoordelijke gedrag op Wall Street. Hij zei: ‘The fundamental problem with this stock exchange crowd is their complete lack of elementary education.’ Hij bedoelde niet hun gebrek aan diploma’s, maar hun asociale gedrag.”

Daarom werd de Securities and Exchange Commission ingesteld, de financiële toezichthouder.

„Ja, in 1934. En de Glass-Steagall Act, die zakenbanken scheidde van andere banken, zodat er niet meer gegokt werd met spaargeld van burgers. Dat vonden de banken niet leuk, maar ze hadden er zo’n potje van gemaakt dat ze politiek weinig invloed meer hadden. Die wet werd onder president Clinton ontmanteld. Dat illustreerde hoe belangrijk de banken weer waren geworden. Maar als de wet nog had bestaan, was de ellende nu overal kleiner geweest.”

Is meer toezicht nodig?

„Absoluut. Op korte termijn moeten regeringen veel geld in de financiële sector stoppen. Want als de banken instorten, bezwijkt het vrijemarktsysteem. Maar daarna moet de staat er zo snel mogelijk uit. Het systeem overleeft niet als de staat overal inzit. Daarom is toezicht cruciaal. Toezicht beschermt de mens tegen zichzelf. Anders nemen instincten een loopje met ons.”

Dat weet u uit eigen ervaring?

„Ik ben daar niet trots op.”

Waarom?

„Dertig jaar lang had ik één drijfveer: geld verdienen. Ik kom uit een aristocratische familie op Ceylon, die alles verloor wat ze had. Mijn vader joeg het geld erdoorheen. Ik moest van mijn Britse kostschool af. In Londen had ik mijn eerste baantje bij een bank. Toen ik in 1956 naar Canada ging, wilde ik dat dit de familie nooit meer zou overkomen. Ik begon met een uitgeverijtje en eindigde met de eerste beursgenoteerde brokerage firm van Canada. Eerst deed ik overnames voor anderen, later kocht en verkocht ik zelf. Ik handelde in mijn eigen papier, zeg maar. Alles wat ik aanraakte, veranderde in goud. Maar op zeker moment wordt het mechanisch. Een onpersoonlijk, statistisch trucje. Eind jaren tachtig heb ik alles verkocht, voor de markt instortte. Het kostte me twee jaar om af te kicken van die geldverslaving.”

Waarom deed u er twintig jaar over om uw boek te schrijven?

„Uit schaamte. Ik schrijf liever over Hemingway in Afrika of luipaarden. Maar ik wilde toch dat anderen van mijn ervaringen leerden. Politici hadden deze malaise kunnen voorkomen.”

Allemaal?

„De meesten hebben geen idee wat ze moeten doen. Met belastinggeld banken redden is nu de enige remedie, hoe wrang ook – want de staat helpt vooral bankiers die zich het ergst hebben misdragen. Maar hoe lang kunnen overheden hiermee doorgaan? Waar halen ze het geld vandaan? Uit belastingen en door te lenen. De Amerikaanse regering begrijpt dat dit niet de goede weg is, op termijn. Ook de Democraten. Van de Europeanen ben ik niet zeker.”

Waarom?

„Staatsinterventie is in Amerika in wezen taboe. De vrije markt is heilig. Haast iedereen voelt zich onbehaaglijk met wat er nu gebeurt. Dus gaat dat niet langer duren dan strikt noodzakelijk. Maar Europa heeft leiders die al langer hun greep op het bedrijfsleven willen vergroten. De Franse president is een etatist. De Britse premier Gordon Brown was als minister al van de afdeling tax and spend. Europese ministers van Financiën die nu banken nationaliseren, zijn populair. Nu hebben ze het al over injecties in de rest van het bedrijfsleven. Dit gaat een enorme invloed krijgen.”

Dit zijn toch uitzonderlijke omstandigheden?

„Zeker, maar het komt sommigen ideologisch goed uit.”

Eerst moesten we bankiers in de gaten houden, nu politici?

„Absoluut. Deze ontwikkeling is politiek en economisch slecht nieuws. Let op: Amerika komt er eerder bovenop dan Europa. De Amerikaanse regering heeft het belang van Amerika voor ogen. Dat het financiële systeem en de vrije markt overleven, staat voor haar centraal. De overheid zal zich snel ontdoen van de banken die ze met belastinggeld overeind houdt. Europese regeringen denken minder aan het systeem en meer aan zichzelf. Aan macht. Europese overheden zullen banken en bedrijven daarom minder snel herprivatiseren dan de Amerikanen. Genationaliseerde bedrijven worden vaak inefficiënt gerund.”

De Europeanen zeggen: dit is tijdelijk.

„Ik vertrouw hun motieven niet. In het eurogebied is een machtsstrijd ontbrand. De oude rivaliteit Frankrijk-Duitsland steekt de kop op. Dáár gaat de energie van politici in zitten. President Sarkozy wil het Europese bestuur veroveren, en banen garanderen voor de Fransen wegens de volgende verkiezingen. Dat de Europese economische macht afkalft, heeft hij nauwelijks in de gaten. Vergeleken met China en India is Europa een vis op het droge. Happend naar lucht.”

Hij wil net als Brown ook een nieuw Bretton Woods. Is dat zinnig?

Ja, het IMF moet toezicht gaan uitoefenen op de mondiale financiële markten. Maar nu beiden zelf bankdirecteur zijn geworden, is de vraag: gaan zij pottenkijkers toelaten? Ik denk het niet, of marginaal. Een nieuw Bretton Woods is niet alleen China en India vragen meer geld bij het IMF te storten of hedgefondsen aan banden leggen. Je moet ook toezicht uitoefenen op de banken zélf. Ofwel, op regeringen.”

Een nieuw regel- en toezichtsysteem dat de ministers van Financiën van de G20 nu van hun bazen moeten uitwerken, is fictie?

„Niet als de VS de leiding nemen.”

Is Barack Obama minder sceptisch dan George Bush?

„Het verschil zit hem niet tussen Republikeinen of Democraten maar tussen Europa en Amerika. Amerikanen haten regulering van het bankwezen, tenzij het systeem in gevaar komt. Dat is nu het geval. Dus zien zij, net als Roosevelt destijds, dat regulering de enige manier is om het systeem te behouden. Als de Amerikanen de leiding nemen, zullen anderen volgen.”