Een stuurloos Duitsland in donkere tijden

Duitslands buren, en dus ook Nederland, moeten de komende twaalf maanden op financieel gebied maar niet al te veel verwachten van Europa’s belangrijkste economie. De internationale kritiek op de nogal passieve Duitse rol in de kredietcrisis had al aardig wat te maken met een zeker gebrek aan beweeglijkheid van de grote coalitie in Berlijn. Minister Bos (Financiën) noemde het in elk geval „opmerkelijk dat onze oosterburen in de hele discussie zo goed als afwezig zijn” terwijl Duitsland als „motor van de Europese economie” een leidende rol zou moeten spelen.

Leidende rol? Nu, nadat na twee kwartalen krimp in Duitsland een recessie officieel is geworden en de groeivooruitzichten voor 2009 heel somber zijn, krijgt kanselier Angela Merkels verdeelde, grote coalitie van CDU/CSU en SPD het meteen ook in eigen land buitengewoon moeilijk. Dat Bos vorige week zijn lang volgehouden groeiverwachting voor Nederland alsnog tot omstreeks nul, misschien zelfs nul-min, corrigeerde, was zoals hij zelf ook zei mede terug te voeren op de economische misère die in Duitsland wacht.

Bos weet natuurlijk dat er in het najaar van 2009 Bondsdagverkiezingen zijn, ook al zei hij daarover niets. Dat alleen betekent al, zal hij hebben bedacht, dat er volgende zomer een verkiezingscampagne begint en er nog maar weinig bestuurlijke daadkracht te verwachten valt. De meningsverschillen tussen de CDU/CSU en de SPD zijn nu vaak al stevig – over onderwerpen als erfrecht, inzet van het leger in het binnenland en verlaging van de wegenbelasting voor nieuwe auto’s. En vorige week was er een actieplan voor de G20-top in Washington van minister van Buitenlandse Zaken en SPD-lijsttrekker Steinmeier, dat hij zonder ruggespraak met kanselier en CDU-lijsttrekker Merkel had gemaakt. Ook voor de toekomst hangt er veel zwarigheid in de lucht: het plan om in 2011 het financieringstekort terug te brengen tot nul is alweer verlaten.

Maar dat is nog niet alles. Duitsland is een federale republiek, waarin de zestien deelstaten flinke eigen bevoegdheden kennen (veel meer dan onze provincies). De in regionale verkiezingen gekozen politieke meerderheden zijn naar rato van hun bevolkingsomvang vertegenwoordigd in de Bondsraad. En die is in 90 procent van de belangrijke nationale wetsvoorstellen medebeslissend voor hun aanvaarding. Wat wil zeggen dat de partijen die in Berlijn een nationale regeringscoalitie vormen, met een meerderheid in de Bondsdag, ook samen een meerderheid in de Bondsraad moeten hebben om hun wetten aanvaard te krijgen. En waar de Duitse regionale kiezer in zijn deelstaat, bij ontevredenheid over de nationale coalitie, zijn stem aan een oppositionele partij kan geven, kan de Bondsraad op den duur dus vijandig komen te staan tegenover de plannen en de wetgeving van de nationale regering. Meer nog, de Duitse kiezers maken vaak gebruik van de mogelijkheid om de partij die lang in de nationale regering zit in de Bondsraad te ‘straffen’ via dit electorale systeem, een systeem dat de grondwettelijke founding fathers van de Bondsrepubliek zestig jaar geleden, kort na Hitlers centralistische Derde Rijk, zagen als middel voor politiek en bestuurlijk evenwicht.

Maar dat evenwicht heeft ook zijn nadelen: het ziet ernaar uit dat de intern toch al zo verdeelde Duitse ‘grote coalitie’ over twee maanden geen meerderheid meer heeft in de Bondsraad. Zij zou daar dan voor haar plannen hulp nodig hebben van andere (oppositionele) partijen, wat kan gaan betekenen dat het land daardoor qua wetgeving feitelijk geregeerd wordt door een informele coalitie van (bijna) alle partijen.

De coalitie van kanselier Merkel en vicekanselier Steinmeier heeft nog maar een meerderheid van één stem in de Bondsraad sinds de CSU twee maanden geleden in Beieren na veertig jaar haar absolute meerderheid verloor en een coalitie moest aangaan met de liberale FDP. In januari 2009 zijn er in Hessen vervroegde regionale verkiezingen, nadat daar een poging van SPD-voorvrouw Ypsilanti om een coalitie met de Groenen te vormen met gedoogsteun van de extreemlinkse Die Linke mislukte door verzet in haar eigen partij. Een coalitie van CDU en FDP is naar het nu lijkt de waarschijnlijkste uitkomst van die verkiezingen. De meerderheid van de regeringscoalitie in de Bondsraad is dan verdwenen. Rien ne va plus in Duitsland, geen prettig perspectief.

Reageren kan op nrc.nl/bik. Reacties worden openbaar na goedkeuring door de redactie. Vermeld altijd uw naam en woonplaats.