Een stenen haag voor de doden

Parker Pearson hield zich verre van de Stonehenge-gekte. Totdat hij een collega uit Madagascar ontmoette die wist wat het was: een monument voor de doden.

„Stonehenge was voor de gekken. Daar wilde ik me verre van houden”, zegt archeoloog Mike Parker Pearson, hoogleraar aan de University of Sheffield. In plaats daarvan hield hij zich bezig met dodenrituelen, Vikingnederzettingen en de vroegste kolonisatie van Madagascar. Vorige week hield hij in Rijswijk de openingslezing op de Reuvensdagen, het jaarlijkse congres van de Nederlandse archeologie. Zijn onderwerp: Stonehenge als monument voor de voorouders.

U bent zich met Stonehenge gaan bezighouden door uw Malagasische collega Ramilisonina.

„Hij zag het in 1997 en zei: ‘Het is toch duidelijk wat dat is. Een monument voor de dode voorouders. Die hebben wij ook.”

Hoe reageerde u?

„Ik moest lachen. Alleen al de combinatie Stonehenge en Madagascar. Maar toen ik er over ging nadenken, zag ik het idee zitten. Harde steen voor de doden in het hiernamaals en vergankelijk hout voor het voorbijgaande leven. Vlakbij Stonehenge liggen de houten pendanten Woodhenge en Durrington Walls. Iedereen zocht al jaren naar de relatie tussen die twee en Stonehenge. In drie dagen hebben Ramilisonina en ik toen een wetenschappelijk artikel geschreven.”

Critici zeiden dat u overal voorouders zag en dat de analogie met Madagascar te ver was doorgevoerd.

„Vergelijkbare rituelen waren ook in Afrika, Azië en Zuid-Amerika. Ook wij leggen eerst bloemen op een graf en zetten er later een grafsteen op. Wij voorspelden dat als onze theorie klopte, er een ceremoniële weg van Durrington Walls naar de rivier de Avon zou lopen, net als bij Stonehenge. Toen niemand de theorie met opgravingen ging testen, ben ik het in 2002 maar zelf gaan doen.”

Twee jaar later vond hij de gezochte ceremoniële weg. Verder ontdekte hij bij Durrington Walls de resten van een nederzetting van enkele honderden huizen. Voor Parker Pearson zijn het vele slachtafval en het ontbreken van granen redenen om aan te nemen dat mensen hier rond de winterzonnewende naar toe kwamen om feest te vieren, hun voorouders te eren en hun doden te begraven. Hij ziet de bewoners ook als de oprichters van de grote zandstenen bij Stonehenge. National Geographic heeft op basis van het onderzoek van Parker Pearson de documentaire Stonehenge Decoded gemaakt.

In de documentaire worden scènes nagespeeld met pratende mensen. Weet u welke taal ze toen spraken?

„De scènes zijn in Bulgarije opgenomen, dus ze hebben denk ik Bulgaars gesproken. Maar dat is buiten mij om gegaan. Ik geef alleen de feiten. Liever heb ik dat ze met het script naar me toekomen en dat ik kan zeggen wat er wel en niet klopt. Als het goed is, zitten in een volgende documentaire geen reenactments meer.”

Nederlandse archeologen vinden dat hun Britse collega’s te ver zijn doorgeschoten met verhalen vertellen. Zonder terughoudendheid worden zaken als eerste op televisie en als de ultieme waarheid gebracht.

„Wij publiceren alles en zijn juist weer meer dan vroeger empirisch bezig, bijvoorbeeld met goede dateringen voor Stonehenge. De media hebben de neiging dingen uit te vergroten. Wainwright en Darvill, die denken dat Stonehenge een prehistorisch Lourdes was, zeiden deze zomer in een BBC-documentaire dat de eerste stenen fase van Stonehenge driehonderd jaar jonger was dan gedacht. Onzin, want gebaseerd op de datering van één klein stukje houtskool, maar de BBC heeft die datering er doorgedrukt.”

Een van de pluspunten van het onderzoek van Parker Pearson is dat hij zich niet alleen op Stonehenge zelf richt. Voor een zesjarig onderzoeksproject zijn tientallen opgravingen in de wijde omgeving uitgevoerd.

Is er een reden waarom Stonehenge ligt waar het ligt?

„Het ligt op een verhoging, op een waterscheiding van kalk die van Zuid-Engeland naar Avebury loopt. Daar liggen nog vier andere henges. Die verhoging was een soort ontmoetingsplaats. En waar mensen bijeenkomen, geven ze zich over aan zoals wij zeggen de drie effen: feasting, fighting en… reproduction.”

De nederzetting bij Durrington Walls was volgens u voor periodieke bewoning. Waar kwamen die mensen vandaan en waar woonden ze echt?

„Strontium- en zuurstofanalyse van tanden geeft aan dat ze uit het westen en waarschijnlijk uit Wales kwamen. Daar is ook aardewerk uit het vierde millennium gevonden dat vergelijkbaar is met aardewerk uit Europa. Er is een heftig debat over hoe dat er is gekomen. Mogelijk is er sprake geweest van kolonisatie vanuit Europa via de Ierse Zee. ”

Kan de betekenis van Stonehenge ook heel anders blijken te zijn?

„Nee, afgelopen zomer hebben we bewezen dat Stonehenge onlosmakelijk verbonden is met de doden. Vanaf het begin, rond 3000 voor Christus, is het van steen geweest. In die periode zijn crematieresten als steun van de stenen begraven. Zeshonderd jaar zijn hier de doden van waarschijnlijk een dynastie begraven. Alleen de betekenis van de gaten van waarschijnlijk grote houten totems onder wat nu de parkeerplaats is, is nog niet duidelijk. Ze dateren uit 7000-8000 voor Christus. Was de plek toen al een ontmoetingsplaats of is het gewoon toeval dat het stenen monument vlakbij ligt?”