Gaten en andere dingen die er niet zijn gaten stilte leegte

Het dj-duo Easy Aloha’s verdiepte zich in gaten, stiltes en leegtes.

Vandaag verschijnt hun boek dat nergens over gaat.

Op het eerste gezicht lijkt het vreemd dat een dj-duo een boek maakt over gaten, leegtes en stiltes. Een dj vecht juist tegen de stiltes, de leegtes en de gaten.

Toch kwamen de Easy Aloha’s (Gerard Janssen en Bas Albers) erachter dat het artistieke landschap van gaten, stilte en leegte vol is met platgetreden paden. In de jaren vijftig en zestig wemelde het van de minimalistische kunst. Muzikanten namen stille nummers op. Schilders hingen lege doeken aan de muur en dichters zetten met veel theater geen woord op papier. Alles is al wel een keertje niet gedaan.

Maar ook ontdekten zij dat er in de wereld van de kunstmatige intelligentie en de filosofie een groeiende aandacht is voor gaten en stiltes. In het boek gaat het onder meer over stiltemuziek, boeddhistische leegte, vacüumenergie, zwarte gaten, een gevoel van leegte, de logica van gaten, afwezigheden en andere dingen die er niet zijn.

Natuurlijk is er niets nieuws onder de zon. Maar vanzelfsprekend is het volgens de makers allemaal niet. Of zoals zij in de inleiding zeggen: „Er bestaan vele uitdrukkingen als ‘minder is meer’, ‘de kunst van het weglaten’ en ‘in de beperking herkent men de meester’. Het zijn alleen lege clichés geworden. Hollere woorden vind je niet. Toch hopen wij dat de holtes in deze woorden een nieuwe vorm krijgen als je dit boek doorleest of zelfs alleen maar doorbladert. Liefst met een leeg hoofd.”

gaten

Als je gaten dingen laat zijn, roept dat nieuwe vragen op. Bestaat er bijvoorbeeld zoiets als een half gat? Of is elk gat een heel gat? Hoe moet je gaten optellen? Gaten blijken vreemde dingen te zijn.

Misschien kun je dit het best vergelijken met de donut: het gat is de leegte, maar de donut bestaat niet zonder het gat, dus vorm is leegte en leegte is vorm. Bij het mediteren gebruikt men een klankschaal om het begin en het eind van de meditatie mee aan te geven, een kom waar je met een houten ding op slaat. Die kom is een kom omdat hij een bepaalde vorm heeft en er daardoor ruimte in zit. Als die ruimte er niet in zit dan is die vorm er niet. De leegte is de gong, de gong om de leegte, ze zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Vorm is leegte en leegte is vorm. Zo is het ook met het gat en de donut. Dat zijn geen twee verschillende dingen.

leegte

De psychologen Lawrence E. Williams en John A. Bargh van de Yale-universiteit kwamen tot de conclusie dat de associatie tussen afstand en gevaar in ons onderbewuste een grote rol speelt. Iets dat dichtbij is, is mogelijk gevaarlijk. Iets dat mogelijk ver weg is, is op veilige afstand. Veel zichtbare ruimte is veilig. Deze relatie tussen afstand en gevaar zit zo in ons brein verankerd dat het zetten van twee punten op een vel papier onze gedachten al beïnvloedt.

‘Alles is leeg. Gedachten zijn leeg. Ze komen op, ze manifesteren zich en gaan dan weer weg. Leegte betekent niet dat de dingen niet bestaan, maar dat ze anders bestaan dan wij denken. Alles is voortdurend in beweging. Het kan een enorme troost zijn om te weten dat alles vergankelijk is. Om te leren zien dat de dingen voorbijgaan als je er niks mee doet’ aldus boeddhist Willem Scheepers.

stilte

Als je aan een componist denkt, denk je niet aan iemand die stilteblokjes en stiltekomma’s tekent. Toch is dat wat een componist ook moet doen. Hij schrijft waar de fluitist adem kan halen en hij schrijft netjes op waar de violisten soms geen geluid moeten maken. Dan weer valt er een gaatje bij de cello’s en de triangelspeler zit even later tegen een enorm gat aan te kijken. Soms valt het hele orkest een fractie van een seconde stil. Dat zijn vreemde stiltes, stiltes die een groter effect kunnen hebben dan een paukenslag.

Hoe gek het ook mag klinken, op stilte kan copyright rusten. In 2002 kwam Mike Batt met het nummer A minute’s silence. De credits vermelden als auteurs Batt/Cage. Het was als grapje bedoeld, een knipoog naar 4’33’’ van John Cage. Maar het nummer kwam onder de aandacht van medewerkers van de muziekuitgever Peters Edition, waarbij het werk van Cage is ondergebracht. (...) Een juridische strijd eindigde in een schikking van honderdduizenden dollars.

Teksten Easy Aloha’s, illustraties Maartje Kuiper. Uit: Gaten & andere dingen die er niet zijn.