Voor Vogelaar was het in vijf minuten voorbij

Hoe verliepen de laatste uren van Ella Vogelaar als minister? Een sms’je van Wouter Bos leidde haar vertrek in. Maar de actie van de partijleider was goed, en langdurig, voorbereid.

Binnen vijf minuten was het voor Ella Vogelaar duidelijk: het was de laatste dag van haar ministerschap. Kort na zessen stapte de belaagde minister van Wonen, Wijken en Integratie donderdagavond binnen bij het ministerie van Financiën. Die ochtend was ze met een jetlag op Schiphol aangekomen, na een lange vlucht van de Antillen. Vlak voor haar afspraak op de kamer van PvdA-leider Wouter Bos had ze drie uur in de Tweede Kamer gedebatteerd over een van haar hoofdpijndossiers: de aanpak van veertig probleemwijken.

Vogelaar rekende op een stevig gesprek met Bos over haar aanpak van Antilliaanse probleemjongeren. Voordat ze op diens ministerie aankwam, las ze een sms’je van Bos dat ook fractievoorzitter Mariëtte Hamer en partijvoorzitter Lilianne Ploumen erbij zouden zijn. Toen besefte ze dat het gesprek anders zou lopen.

Bos nam het woord: het ging niet goed met het ministerschap van Vogelaar, de partij maakte zich ernstig zorgen. Als er al een mogelijkheid was geweest om de breuk te voorkomen, was die al snel verdwenen.

Vogelaar reageerde vol onbegrip op de kritiek. „Het was geen prettige boodschap”, zegt Ploumen. „Maar we moesten het helder en direct zeggen.”

De bijeenkomst duurde een uur, maar eigenlijk ontstond direct een patstelling. Vogelaar verwierp de analyse dat ze na een reeks incidenten zo beschadigd was dat haar functioneren als minister op het spel stond. Zelf vond ze dat het goed ging, en dat ze haar slechte imago te boven kon komen.

Voor Mariëtte Hamer, bij wie „lange tijd nog een luikje openstond”, gaf deze reactie van Vogelaar de doorslag: „Al bij de analyse ontstond een verschil van mening. Wij vonden het slecht gaan, Ella herkende zich daar niet in. Als je het daarover al niet eens bent, is het heel moeilijk nog tot elkaar te komen.”

Vogelaar zelf wilde met deze krant niet over de gebeurtenissen praten.

Het werd een pijnlijk, moeilijk gesprek. Aan het einde stonden de tranen bij Vogelaar in de ogen. Ze stond op, zei gedag, en verliet de kamer van Bos.

Hamer begon, met behulp van vicefractievoorzitter Jeroen Dijsselbloem, haar fractieleden te bellen met de mededeling dat de PvdA-minister was opgestapt. Die waren van tevoren niet op de hoogte gesteld.

Vervolg Vogelaar: pagina 3

‘Ella is een beetje een binnenvetter’

Vervolg Vogelaar van pagina 1

Hamer had wel een paar belangrijke fractiegenoten van tevoren gepolst, en wist dat de fractie het besluit niet zou aanvechten.

Terwijl Hamer belde, zat Wouter Bos alweer op het ministerie van Onderwijs, waar die donderdag het wekelijkse overleg van de PvdA-top plaatsvond. Bos gaf een korte uitleg over het opstappen van Vogelaar. Hoewel het moment voor de meeste aanwezigen een verrassing was, gold dat niet voor het besluit zelf. Voor veel PvdA’ers was het vertrek al onontkoombaar geworden. Er was niemand die Vogelaar verdedigde of vragen stelde. De sfeer was gelaten.

Bos had zijn besluit een paar dagen voor het laatste gesprek met Vogelaar genomen. Omdat zij op de Antillen zat, werd ze niet ingelicht. Maar de partijleider had al wel opdracht gegeven tot de screening van Vogelaars beoogde opvolger Eberhard van der Laan. „We zijn niet over één nacht ijs gegaan”, zei Bos gisteren. Ploumen: „Deze portefeuille konden we niet een paar weken stilleggen. Als zo’n beslissing zich uitkristalliseert moet je snel handelen.”

Wanneer werd het opstappen van de minister onvermijdelijk? „Een moment X is niet aan te wijzen”, zegt Ploumen. Vogelaar verloor de afgelopen maanden aan gezag, zegt de partijvoorzitter. Niet alleen in politiek Den Haag. De PvdA-top kreeg naar eigen zeggen geregeld negatieve geluiden te horen van wethouders en burgemeesters. En die bestuurders waren voor de minister cruciaal, wilde zij succes boeken in de aanpak van haar veertig probleemwijken.

Tussen Bos en Vogelaar was de chemie vanaf dag één niet echt goed, zeggen betrokkenen. Vogelaar was door Bos gekozen als boegbeeld van twee voor de PvdA essentiële thema’s: integratie van allochtonen en de aanpak van achterstandswijken. Al snel vond de partijleider dat Vogelaar op die terreinen te vaak in de problemen kwam. Ze verschilden openlijk van mening over de toon van het integratiedebat en de financiering van de probleemwijken.

Bos voerde regelmatig gesprekken met Vogelaar over haar functioneren. Maar ze verstonden elkaar niet, zegt een betrokkene. Vogelaar vond het interessante discussies, maar vatte de gesprekken niet op als kritiek, zegt een bron dichtbij de ex-minister. Ook Hamer praatte wel eens met Vogelaar over haar moeilijkheden. „Ella is geen beller. Ik zie in haar een echte vakbondsvrouw, een beetje een binnenvetter. Ik heb wel eens gezegd dat ze meer moest afstemmen.

Zo werd bijna alles wat Vogelaar deed een politiek incident. De laatste twee gebeurtenissen kostten haar ook de steun van de PvdA-fractie. Het eerste was het debat, vorige week donderdag, over de financieel ontspoorde aankoop en renovatie van het ss Rotterdam door de Rotterdamse woningcorporatie Woonbron. Vogelaar werd als financieel toezichthouder op corporaties verweten dat ze onvoldoende ingegrepen had toen de kosten in twee jaar tijd opliepen van 6 naar 200 miljoen euro.

Al snel bleek dat Vogelaar niet van plan was om de Kamerbrede kritiek te accepteren. Daarbij ontzag ze ook partijgenoot Staf Depla niet. Toen hij vroeg of de minister kon garanderen dat de kosten niet nog verder zouden oplopen, vroeg Vogelaar zich met een vermoeide blik af of Depla wel begreep wat ondernemen was. „Ik dacht, oh God, daar gaat ze weer”, zegt een PvdA’er die het debat volgde. Depla was volgens sommigen verrast, volgens anderen woedend dat Vogelaar hem zo frontaal aanviel.

Direct na het debat, waarin oppositiepartij SP een motie van wantrouwen tegen haar indiende, beoordeelde Vogelaar haar eigen optreden als geslaagd. Haar partijgenoten zagen dat anders. Een PvdA’er: „Je zag bij het ss Rotterdam alle problemen bij elkaar komen. Weinig flexibiliteit, de neiging om alles en iedereen tegen zich in harnas te jagen, tot partijgenoten aan toe, en een weinig soepel mediaoptreden.”

Diezelfde dag besloten Ploumen, Hamer en Bos dat er een stevig gesprek met Vogelaar nodig was. Die was toen al op weg naar haar volgende ruzie. Op de Antillen maakte ze opmerkingen over de afschaffing van de databank voor Antilliaans-Nederlandse probleemjongeren die volgens het kabinet en de coalitiefracties een verrassing waren. Vogelaar ontkende dat, volgens haar was alles afgestemd. Het was voor de PvdA het zoveelste bewijs dat het niet meer goed zou komen.

Donderdagavond mocht ook de buitenwereld het weten. Tijdens een geïmproviseerde persconferentie op de kantoren van de PvdA-fractie legden Bos, Hamer en Ploumen uit waarom ze van Vogelaar afwilden. Het duurde een kwartier. „Het was echt niet allemaal haar schuld”, zei Bos. Verwijten maakte hij zichzelf niet: „We hebben zorgvuldig gehandeld.” Gisteren keek de PvdA-leider alweer vooruit. „Van de nieuwe minister verwachten we als geen ander dat hij de kabinetsvisie helder over het voetlicht kan brengen.”