NEUS VOOR MORAAL

Jan Verplaetse Het morele instinct. Over de natuurlijke oorsprong van onze moraal. Nieuwezijds, Amsterdam, 331 pagina’s. Prijs 22,95 euro.

Denken we terug aan een daad waar we niet erg trots op zijn, dan voelen we het nog knagen. Psychologen ontdekten dat proefpersonen zich na een beschamende herinnering vaak onrein voelden: als geschenk voor hun deelname aan het experiment kozen ze vaker een fles shampoo dan een doos bonbons. Morele walging is de emotie die deze ‘reinigingsmoraal’ regeert. Dit type moraal is een van de vijf moralen die Jan Verplaetse, moraalfilosoof (Universiteit Gent) beschrijft in zijn boek Het Morele Instinct en die samen de menselijke moraal vormen.

Moreel gedrag is niet onze hoofden komen binnenwaaien, maar zit diep verankerd in onze natuur, schrijft Verplaetse. Dat weten neurowetenschappers al langer. De ontdekking van spiegelneuronen bewees dat empathie een neurobiologisch gegeven is. En zelfs abstracte morele dilemma’s doen onder de hersenscanner verschillende hersenstructuren oplichten. Toch is er geen kubieke millimeter van onze grijze massa exclusief gereserveerd voor de moraal. Onze hersenen werken zoals de digitale acht van de wekkerradio: dezelfde onderliggende structuur (zeven led’s, aan of uit) geeft vorm aan 10 verschillende cijfers.

De auteur bepleit niet alleen het lichamelijke karakter van de moraal, hij beschouwt haar ook als meervoudig samengesteld. Een samenspel van welgeteld vier emotiemoralen (hechting, samenwerking, reiniging en geweld) en één rationele ‘beginselenmoraal’ zou ons denken en doen sturen. Bij elke moraal horen andere emoties, zoals morele walging bij de reinigingsmoraal. Verplaetse toont de inbedding van deze emoties in onze hersenen aan, hij refereert aan experimenten uit de psychologie en de neurowetenschap. Maar waarom er precies vijf moralen zijn, en of ze overlappen, komen we niet te weten. Je zou verwachten – als ze dan toch zo lichamelijk zijn – dat verschillende moralen overeenkomen met morele gebieden in het brein, netjes van elkaar gescheiden. Maar de digitale acht leert dat dit niet zo is.

De meervoudige moraalbenadering schept orde in het immer complexe gedrag van mensen. Maar een dergelijke benadering laat zich (nog) niet rijmen met harde neurowetenschappelijke bewijzen. Senne Starckx