'Kijk uit voor wraak! Iedereen gaat eraan kapot'

Geen vrouw uit de toneel-literatuur boeit als Medea, kindermoordenares. Drie actrices proberen haar te begrijpen. Ariane Schluter, Antoinette Jelgersma en Malou Gorter raken aan het zwartste en tegennatuur-lijkste in de mens.

Tijdens een repetitie van het Nationale Toneel in Den Haag oefenen Ariane Schluter en Peter Blok een schermutseling tussen Medea en Jason. Zij springt op zijn rug. Ze vallen over elkaar heen. Dan heeft hij haar in de houdgreep. Zij trekt aan zijn haar. „Je mág wel trekken, hoor”, zegt Blok, „het doet niet zoveel pijn.” Zij trekt zo hard dat hij dubbel klapt.

Medea: wie siddert niet voor haar? Voor een vrouw die haar kinderen doodt om hun vader, haar ontrouwe echtgenoot Jason, te kwellen? Daar kunnen we met ons verstand niet bij. Zelfs actrices, toch geschoold in het spelen van extreme types, deinzen voor Medea’s wreedheid terug.

In de onmogelijke opgave om het publiek toch met haar mee te laten leven schuilt ook de uitdaging. Niet minder dan drie Medea’s zijn er dit seizoen: Antoinette Jelgersma speelde haar tot voor kort bij Theaterbedrijf Bonheur, Malou Gorter gaat haar vanaf januari bij regisseur Ola Mafaalani spelen en de door Ariane Schluter vertolkte Medea in de regie van Johan Doesburg beleeft vandaag haar première.

Euripides schreef zijn tragedie rond 430 voor Christus. Hij baseerde zich op het sprookjesmotief van de koningsdochter die een mooie vreemdeling helpt om avonturen en gevaren te doorstaan, die met hem meegaat, later verstoten wordt en zich op gruwelijke wijze wreekt. Feministen zien daarin een protest tegen de onderdrukking door de man; anderen vatten het drama op als het ultieme voorbeeld van een huwelijkscrisis. Alle grootsheid en alle misère komen in Euripides’ personages samen.

„Medea is een wanhopige vrouw, in de steek gelaten door haar man voor een jonger meisje”, zegt Ariane Schluter na de repetitie. „Medea voelt zich verraden, woedend is ze, heel veel pijn. Dat kan ik goed begrijpen. Maar vanaf het moment dat zij besluit haar kinderen te vermoorden krijg ik het moeilijk met haar. Ik moet proberen te snappen dat zij zo radicaal is en zo consequent dat zij wat haar het liefste is kapot maakt.” Zelf zou Schluter, moeder van twee kinderen, rustiger reageren: „Ik zou me omdraaien en weggaan. Met de kinderen.”

Ze declameert de zinnen van Euripides die zij het heftigst vindt: „O, lieve hand. Lieve mond, gestalte waarvan/ ik zo houd, edel kindergezicht, wees/ gelukkig, daar. [...] O, heerlijke aanraking, o/ zachte huid, verrukkelijke adem van een kind.”

„Daarin komt de paradox samen: hoeveel ze van haar kinderen houdt – en dat zij ze toch moet doden. Euripides heeft mededogen met haar. Er zijn geen winnaars, er zijn geen verliezers. Ze staan allemaal met lege handen.”

Medea, ooit in Korinthe beland, komt uit het verre Kolchis. „Ze is balling, uit een ander land, het is geen westers wezen. In haar vaderland is een woord een daad, ze komt uit een wraakcultuur. Waarbij ik de link met de islam wil vermijden. Onze voorstelling gaat over pragmatisme versus radicalisme en fundamentalisme in de ruimste zin.”

Een theatertje in Amsterdam. Antoinette Jelgersma komt waardig als Medea op. Ze is niet meer zo jong en toch meisjesachtig met haar kleine gestalte en lange, losse haren. Haar blauwe jurk geeft haar zelfs iets onschuldigs. Maar wat komt ze sluw uit de hoek als ze Jason om de tuin wil leiden! Dan doet Medea alsof ze spijt heeft van de bittere verwijten die ze hem daarstraks nog maakte. Ineens stelt die trotse vrouw zich heel deemoedig op. Jason trapt in de val. Hij doet wat Medea wil en laat hun kinderen zijn aanstaande bruid bezoeken met een vergiftigd geschenk. Wat nog maar het begin is van al haar snode plannen.

„Het lastigst is het balanceren tussen ratio en emotie”, zegt Jelgersma achteraf. „Medea is een slimme vrouw, ze kan zeer berekenend zijn. Ze gebruikt haar verstand om dingen gedaan te krijgen – en dan moet ik omschakelen naar razernij. Uit vernedering, uit verdriet om het verraad.”

Jelgersma, kinderloos, met vriend, verdiepte zich in scheidingsdrama’s. „Vrouwen zeggen vaak dat hun ex stuk moet: dat is toch ook een soort moord. Of zo’n vrouw denkt dat ze haar kinderen door hen te doden uit de klauwen van het kwaad kan houden. Zoiets verbeeldt Medea zich ook. Zij denkt heel verwrongen.”

Is dat wel interessant? Antoinette Jelgersma: „Medea speel ik om het publiek te vertellen: kijk uit voor wraak! Je gaat eraan kapot, samen met iedereen in je omgeving! Voor mij is Medea een laatste waarschuwing.”

De Medea die nog van start moet gaan, is helemaal naar het heden toe getrokken. „Wij halen de kindermoorden uit het nieuws”, zegt hoofdrolspeelster Malou Gorter. „Ze komen nog met regelmaat voor. Geestelijk verzorgers in gevangenissen vertelden ons: die vrouwen zijn zich bijna nooit bewust van wat ze hebben gedaan. Zo’n vrouw kan haar scheiding absoluut niet aan en meent haar kinderen te moeten redden uit die vreselijke pijn en die vreselijke angst die het leven is. Veel vrouwen wilden er zelf uitstappen, maar dat is niet altijd gelukt.”

Gorter kent die bewustzijnsvernauwing, die gekte. „Ik was in Indonesië en slikte een heftig malariamiddel. Dat ging niet goed. Ik raakte haast in een psychose. Het was een totale chaos. En een mens kan niet in chaos leven. Als reactie op chaos gebeuren die kindermoorden heel geordend. De pillen liggen al klaar. Het wordt heel zacht gedaan.”

Wat Gorter in Medea’s situatie zou doen? „Ik denk dat ik hulp zou halen. Zodat het voor de kinderen draaglijk zou blijven.” Twee kinderen heeft Malou Gorter. „Ik ken momenten van diepe levenspijn en dan denk ik: wat vreselijk dat zij dat ook zullen voelen. Vanuit die alles verzengende liefde voor je kinderen kun je tot zo’n wanhoopsdaad komen.”

Waarom Medea moet worden gespeeld? „Als je gevallen van kindermoord beter bekijkt kun je er misschien eerder bij zijn.” Daarbij mag het publiek best weleens lachen: „We spelen met schijn en werkelijkheid. Nieuwslezeres Noraly Beyer bijvoorbeeld vertolkt het koor. Dat zorgt voor confrontaties maar het geeft ook lucht.”

Medea door het Nationale Toneel is t/m 24/1. Inl: 070-3181444, www.nationaletoneel.nlMedea door het Noord Nederlands Toneel: van 22/1 t/m 28/3. Inl: 050-3113388, www.nnt.nl