Arbeidsmarkt blijft krap in de crisis

De economische crisis is wel het laatste wat de krappe Nederlandse arbeidsmarkt kon gebruiken. Moeilijk vindbare vakkrachten dreigen noodgedwongen te worden ontslagen.

Met „pijn in het hart” heeft ondernemer Ton de Bruine uit Vriezenveen afscheid van ze genomen. Ruim eenderde van het personeel moest hij ontslaan: 56 man. Tijdelijke werknemers en uitzendpersoneel. Een aantal van hen had hij afgelopen voorjaar juist opgeleid zodat zijn bedrijf Brinks Metaalbewerking in de zomermaanden op volle kracht kon doordraaien. De orderportefeuille zat „tjokvol” bij Brinks, dat levert aan de auto-industrie.

Toen zakte eind september de orderstroom plotsklaps in. De opdrachten liggen er nog steeds, zegt De Bruine. Maar de eindafnemers van zijn klanten nemen de producten niet af. „We krijgen alles in dezelfde vaart terug.”

De situatie bij Brinks is typerend voor de arbeidsmarkt in Nederland. Aan de ene kant sturen bedrijven als gevolg van de kredietcrisis al wekenlang duizenden mensen de laan uit, omdat opdrachten wegvallen. Aan de andere kant is er grote behoefte aan vakbekwaam personeel.

Ruim 250.000 openstaande vacatures zijn er in tal van sectoren – van de metaal en de dienstverlening tot de zorg en het onderwijs. In het derde kwartaal stonden er 252.000 vacatures open, bijna evenveel als een jaar geleden.

„We bevinden ons in een krankzinnige situatie”, zei Jan Kamminga, voorzitter van metaalwerkgeversorganisatie FME-CWM, deze week op een congres in Nijkerk. „We kampen al jaren met een schreeuwend tekort aan goed opgeleid personeel. Maar nu moeten we als gevolg van de problemen door deze belachelijke bankencrisis mensen de deur wijzen”, zei Kamminga namens de 2.750 bedrijven met 260.000 werknemers die bij FME zijn aangesloten.

De globalisering dwingt bedrijven steeds flexibeler te reageren op de internationale concurrentie. „Maar hoe behouden we onze vakbekwame medewerkers in een periode dat we eigenlijk te weinig werk hebben?” zei Kamminga en keek minister Donner (Sociale Zaken, CDA), die op de eerste rij in de zaal zat, vragend aan.

Want één ding is zeker, menen arbeidsmarktdeskundigen. Als de economie verder verslechtert, zal ook Nederland in een recessie belanden en niet aan het ontslaan van personeel ontkomen. „De krapte op de arbeidsmarkt is structureel en dat vormt een grote bedreiging voor de economie”, zegt Andries de Grip, hoogleraar economie en arbeidsmarktspecialist aan de Universiteit Maastricht.

Het aanbod van vakkrachten zal verminderen door de demografische ontwikkeling. „Vanaf volgend jaar zal een fors aantal ouderen de arbeidsmarkt verlaten omdat de babyboomers al met 63 jaar met pensioen gaan”, zegt Paul de Beer, arbeidsmarkteconoom aan de Universiteit van Amsterdam. „Hierdoor wordt het tekort aan vakkrachten nog ernstiger.”

Momenteel kan een kwart van de bedrijven in Nederland de bestaande vacatures niet met de juiste kandidaten opvullen, blijkt uit onderzoek van het Adecco-instituut voor arbeidsmarktvraagstukken in Londen. Alleen al de komende zeven jaar zijn er 2,6 miljoen mensen nodig om de opengevallen arbeidsplaatsen te vullen, heeft Sociale Zaken becijferd.

De beroepsbevolking wordt niet alleen kleiner, ze vergrijst ook in snel tempo: het aantal oudere werknemers groeit en de groep jongeren krimpt. „De demografische veranderingen, de globalisering en de technologische vooruitgang stellen bedrijven voor grote problemen. Trekken werkgevers hieruit wel de juiste consequenties?” zegt Wolfgang Clement, voorzitter van het Adecco-instituut en oud-minister van Economische Zaken in Duitsland, in een toelichting op het onderzoek.

Vrijwel alle Europese landen, ook Nederland, kampen volgens hem met een specifieke groep werkloze jongeren omdat de schoolopleiding onvoldoende aansluit op de eisen van de werkvloer. Daarnaast voeren bedrijven nauwelijks een ouderenbeleid.

„Werkgevers investeren niet in oudere werknemers. Ook doen ze weinig om 50-plussers langer aan het werk te houden, terwijl deze groep juist veel vakkennis bezit”, zegt Clement. Slechts 8 procent van de Nederlandse ondernemingen is bereid meer ouderen in dienst te nemen om het tekort aan vakkrachten te compenseren.

De huidige crisis biedt volgens de oud-politicus een uitgelezen kans om de huidige problemen aan te pakken. „Het vraagstuk van de tekorten op de arbeidsmarkt en de krimpende beroepsbevolking liggen levensgroot op tafel. Zeker als de economie weer gaat aantrekken.” Dat vindt ook Andries de Grip. „We moeten deze crisis gebruiken om werknemers, die tijdelijk overtollig zijn, nu al om te scholen zodat ze moeiteloos in een nieuwe baan kunnen schuiven als de economie weer aantrekt. Bij hetzelfde of bij een ander bedrijf.”

Ook minister Donner zoekt naar oplossingen voor de korte en lange termijn. Om op de acute economische problemen in te spelen wil hij zo snel mogelijk regionale ‘mobiliteitscentra’ opzetten naar het model-NedCar, zodat overtollige werknemers aan werk worden geholpen in bedrijven die met tekorten kampen.

Dat is een van de punten die dinsdag bij het crisisberaad over de economische situatie tussen kabinetsleden, werkgevers en vakcentrales besproken worden. Een dag later zit Donner opnieuw met de sociale partners om de tafel om afspraken uit te werken die gemaakt zijn bij het najaarsoverleg. Trefwoorden zijn scholing, vergroting van de inzetbaarheid van werknemers en meer participatie.

Eén ding is cruciaal, zegt arbeidsmarkteconoom Paul de Beer, die verwacht dat volgend jaar de economische crisis serieus zal toeslaan op de arbeidsmarkt. „Het is van groot belang om werknemers die nu overtollig zijn, via een vorm van werktijdverkorting vast te houden. Op deze manier kunnen mensen geschoold worden, zodat ze niet te lang aan de kant staan. We moeten geen nieuwe groep kanslozen creëren die na een jaar niet meer aan de slag komen. Dat is dé les die we van de vorige recessie geleerd hebben.”

Ondernemer Ton de Bruine uit Vriezenveen kan niet wachten op alle plannen uit Den Haag. Hij werkt aan eigen oplossingen voor het tekort aan vakpersoneel. „Wij gaan de productie verregaand robotiseren en automatiseren. Dat stelt ons in staat de loonkosten zo laag mogelijk te houden en met dezelfde hoeveelheid mensen meer omzet te draaien.”