Shylock is eerlijk

In de komedie De Koopman van Venetië heeft de Joodse woekeraar Shylock slechts een bijrol. Toch maakt dit personage het stuk controversieel.

‘Ik speel Shylock als een eenzame man die zijn vrouw mist, hij heeft alleen zijn dochter Jessica en die verlaat hem’, zegt acteur Pierre Bokma. De Joodse woekeraar Shylock in De Koopman van Venetië (1596) van Shakespeare is een omstreden toneelrol. Het antisemitisme dat de andere personages botvieren op Shylock was ooit bedoeld als tijdverdrijf voor het theaterpubliek. Shylock was een komisch karakter. Maar sinds de Tweede Wereldoorlog en het antisemitisme van nazi-Duitsland kan De Koopman niet meer als blijspel worden opgevoerd.

„De vertolking ervan”, zegt Bokma, „is in dramatisch opzicht al eerder onder druk gezet door Louis Bouwmeester, die in het begin van de vorige eeuw Shylock tweeduizend keer ten tonele voerde. Bouwmeester toonde Shylock als een smiespelende, kromgebogen sjacheraar, gekleed in lompen. Met zijn emotionele spel deed Bouwmeester een appèl op het mededogen van de zaal: hij zette een tragische Jood neer. Dat doe ik niet. Ik speel naturel, probeer elke karikaturale uitbeelding te vermijden. Ik draag een eenvoudig donker kostuum, stropdas, wit overhemd. Behalve in de beslissende rechtbankscène, waarin Shylock het onderpand van zijn lening komt opeisen: een pond christenvlees. Dan gaat hij gekleed, zoals iedereen hem wil zien, als een stereotype Jood met zwarte hoed, keppel daaronder, zwarte mantel, haarkrullen.”

Voor regisseur Theu Boermans van De Theatercompagnie staat De Koopman van Venetië al jarenlang bovenaan zijn verlanglijst, met Pierre Bokma als Shylock. Bokma: „Tijdens het repeteren barstte wereldwijd de kredietcrisis los. De werkelijkheid buiten de speelvloer spoelde als een tsunami over ons heen. Plotseling zagen we hoe intelligent Shakespeare De Koopman heeft geschreven. Alles is op de pof. Geld is er niet, de liefde is liefdeloos en zelfs het leven staat onder druk.” Het stuk gaat over de Venetiaanse koopmansvorst Antonio die zijn beste vriend Bassanio geld wil lenen om Portia te schaken, zijn droomvrouw. Maar Antonio bezit het geld niet. Zijn handelsschepen vertegenwoordigen weliswaar kapitaal, maar dit is net als in de huidige financiële wereld virtueel. De koopman leent uiteindelijk het geld bij zijn grootste vijand, Shylock.

Voor Pierre Bokma ligt hierin de essentie van het stuk, dat hij ‘een zwarte komedie’ noemt: „Dat Antonio uitgerekend bij Shylock om drieduizend dukaten bedelt, impliceert dat hij bij de Venetiaanse banken geen kredietwaardigheid bezit. De boel is al failliet voordat het stuk begint. Antonio vertegenwoordigt de hypocriete christelijke wereld, die Shylock met haat vervult. Een christen mag geen geld verdienen aan geld. De enige bestaansmogelijkheid voor Joden was om wèl in geld te handelen, dat betekent uitlenen tegen rente. En dat doet Shylock. Vervolgens verbindt hij er een practical joke aan: als Antonio het geld niet kan terugbetalen, dan heeft Shylock het recht om vlees uit zijn lichaam te snijden, juist rondom Antonio’s hart.”

Het grimmige van De Koopman schuilt in deze macabere grap. „Het is bizar dat Shakespeare zelf geen Joden kende”, zegt Bokma. „In 1290 verbande koning Edward I alle Joden uit Engeland. Shakespeare putte het materiaal voor De Koopman en vooral voor de rol van Shylock uit laat middeleeuwse gruwelsprookjes, die in zijn tijd nog altijd in zwang waren. Joden zouden er bloedige rituelen op nahouden. Het motief van het pond vlees weggesneden uit een christenlichaam komt hier vandaan. Joden belichaamden in zijn tijd alles wat vreemd was, boosaardig, roofzuchtig. Wat mij boeit aan de figuur van Shylock is dat hij als mens begrepen wil worden en niet als Jood. Hij beschrijft zichzelf uitputtend als mens in de beroemde monoloog, voor ons opnieuw vertaald door Tom Kleijn: ‘Heeft een Jood geen ogen? Heeft een Jood geen handen, organen, een lichaam, gevoel, liefde, passies?’ Ik toon aan dat Shylocks verlangen als mens geaccepteerd te worden hem juist het recht geeft om wraak te nemen als Antonio de lening niet kan terugbetalen. Mijn Shylock is geen verzuurd of verongelijkt karakter. Hij streeft niets dan eerlijkheid na.”

Een opvoering in de schouwburg van Amstelveen laat zien hoe moedig Boermans en zijn acteurs De Koopman van Venetië uitvoeren. Bokma loopt in wit ondergoed en zwarte kousen rond, terwijl hij zijn fellow-Jew Tubal voorhoudt hoe menselijk een Jood is. Waarom dit ondergoed? Bokma: „Hij is net teruggekeerd van het carnavalsfeest van Antonio en zijn kornuiten. Om de deal met Antonio te bezegelen, laat hij zich verleiden gezamenlijk het diner te gebruiken. Bij terugkeer is hij vervuld van walging en trekt zijn kleren uit, weg met alle viezigheid. Bovendien is tijdens het carnaval zijn dochter ervandoor gegaan met alle poet. Shylock toont zich in al zijn schamelheid, als een kind dat een nachtmerrie heeft gehad. En ook dat klopt: hij droomde van zakken vol goud. Zijn intuïtie zegt hem dat dit een angstdroom is: hij zal al zijn geld kwijtraken.”

De Koopman van Venetië door De Theatercompagnie. Tournee t/m 23 dec. Inl.: www.theatercompagnie.nl