Honderd jaar Springfield, Illinois

In augustus 1908 werd in Springfield in de Amerikaanse staat Illinois een witte jonge vrouw, Mabel Hallam, verkracht door een zwarte man. De krantenkoppen de volgende dag luidden ‘Negro’s Heinous Crime’ en ‘Dragged From Her Bed and Outraged by Negro’. De daaropvolgende dagen plukte de politie net zolang zwarte mannen van de straat totdat Mabel Hallam één van hen, George Richardson, had geïdentificeerd als de dader. ’s Avonds bestormden vierduizend bloeddorstige dorpelingen het politiebureau waar de vermeende verkrachter werd vastgehouden.

De sheriff in Springfield vond, tot woede van de verzamelde massa, een restauranteigenaar bereid om Richardson met zijn auto naar een veilige plek buiten de stad te brengen. Het restaurant werd door de woedende menigte geplunderd, de (witte) chef-kok gedood door een verdwaalde kogel, het interieur op de auto van de restauranteigenaar gestapeld en vervolgens in brand gestoken.

De plunderaars vervolgden hun weg naar twee zwarte wijken in Springfield, en staken ook daar de boel in brand terwijl ze toegesnelde brandweerwagens de weg versperden en de brandslangen doorsneden. De huizen van veertig zwarte families brandden tot de grond toe af. Duizenden zwarten ontvluchtten Springfield en een aantal van hen keerde nooit meer terug. Diezelfde nacht werd een zwarte kapper uit zijn huis gehaald, bewusteloos geslagen, opgehangen aan een boom en verminkt.

De avond daaropvolgend ging een groep van vijfhonderd blanken met een strop naar het huis van een welgestelde 84-jarige zwarte man die hen beleefd verwelkomde: „Wat kan ik voor u doen, heren?” Hij werd geslagen, opengesneden met een scheermes en aan een boom gehangen. Toegesnelde soldaten troffen de man nog levend aan. Hij stierf later die nacht. The New York Times kopte de volgende ochtend : ‘Rioters hang another negro’.

In totaal werden in 1908 in Amerika 98 zwarten gelyncht. De daders kwamen weg met lichte straffen (boetes van 25 dollar). Mabel Hallam bekende naderhand dat ze de verkrachting had verzonnen teneinde voor haar echtgenoot de blauwe plekken te kunnen verklaren die ze bij haar geheime minnaar had opgelopen.

In 1909 werd in Springfield, Illinois de National Association for the Advancement of Colored People (NAACP) opgericht. Daarmee was de Amerikaanse burgerrechtenbeweging geboren. In datzelfde Springfield kondigde Barack Obama in februari 2007 aan dat hij een gooi zou doen naar het hoogste ambt. Springfield vormde afgelopen augustus ook het decor voor het eerste gezamenlijke optreden van Obama met zijn running mate Joe Biden, de man die hem een jaar eerder nog ‘clean’ en ‘articulate’ had genoemd.

Toen Obama begin dit jaar de voorverkiezingen in de staat Iowa won, schreef Gloria Steinem, icoon van de tweede feministische golf, een vlammend betoog in The New York Times van 8 januari 2008. Volgens Steinem was sekse, en niet ras, de meest beperkende factor in het leven in de Verenigde Staten. Dat verklaarde volgens Steinem ook waarom Obama, in plaats van Hillary Clinton, in Iowa had gewonnen. Zwarte mannen kregen een halve eeuw eerder dan vrouwen stemrecht en namen eerder machtsposities in, van het leger tot aan corporate boardrooms, dan vrouwen.

Maar ras correleert veel sterker dan sekse met sociale klasse. In 2004 leefde bijna een kwart van de Amerikaanse zwarte huishoudens beneden de armoedegrens – ten dele als uitvloeisel van de aanhoudende segregatie en discriminatie. Zwart zijn wordt in de Verenigde Staten nog altijd geassocieerd met armoede, drugs, criminaliteit en gebroken gezinnen. Zwart zijn betekent extra in de gaten gehouden worden door de politie, en genegeerd worden door taxichauffeurs en winkelpersoneel. Een vriend van mij die advocaat is bij een gerenommeerd kantoor in Manhattan, kan niet in casual kleding over straat omdat hij dan voor vuilnisman wordt aangezien. Zwarte families in de hogere middenklasse hebben moeite om een nanny voor hun kinderen te vinden (ook zwarte nanny’s geven er de voorkeur aan om voor witte families te werken).

De verkiezingszege van Barack Obama heeft voor een kleine aardverschuiving gezorgd: de verhoudingen lijken opeens (iets) minder scheef. Of zoals Whoopi Goldberg het vorige week woensdag zei in het televisieprogramma The View: „Voor het eerst van mijn leven heb ik het gevoel dat ik tot het weefsel van dit land behoor.” Je ziet het nieuwe zelfbewustzijn terug in de straten van New York. De lucht knispert ervan.

Een overwinning van Hillary Clinton zou niet dezelfde betekenis hebben gehad. Vrouwen, althans blanke vrouwen, vormden altijd al het weefsel van de Amerikaanse samenleving. Hun vaders en hun zonen hebben dit land door de eeuwen heen geregeerd. Margriet van der Linden, de nieuwe hoofdredacteur van het maandblad Opzij, zei vorige week terecht tegen mij: „De vrouwenbeweging is voortgekomen uit de burgerrechtenbeweging.”

First things first. De eerste vrouwelijke president kan wachten.

Reageren kan op nrc.nl/mees (Reacties worden openbaar na goedkeuring door de redactie.)