Dood in niemandsland

dvd film

Paths of Glory

Regie: Stanley Kubrick. Met: Kirk Douglas.€ 8,99 ****

Afgelopen dinsdag, 11 november, was het negentig jaar geleden dat de Eerste Wereldoorlog ten einde kwam, na vier jaar en tien miljoen doden. Dat is niet alleen herdacht met het gebruikelijke ceremonieel, maar ook met een symposium in de Kinemathek van Berlijn over de Eerste Wereldoorlog en film, waarover in de Frankfurter Allgemeine een interessant verslag stond (6 november). Wat blijkt? Veel beelden van strijdtoneel die authentiek lijken te zijn en die in latere documentaires over de oorlog vaak terugkeren, zijn in scène gezet. Dat kwam deels doordat de camera’s erg zwaar en onhandig waren, maar ook doordat filmmakers toen al alleen naar het front konden wanneer ze embedded waren.

Wat de speelfilms betreft, zijn veel conventies van het oorlogsepos terug te voeren op All Quiet on the Western Front (Lewis Milestone, 1930), naar de toenmalige pacifistische bestseller van Erich Remarque. Zowel de geluidsmontage als de kraanshots waren richtinggevend. Het succes van de film heeft het minstens zo indrukwekkende Westfront 1918 verdrongen (Georg Wilhem Pabst, 1930). Tot de hoogtepunten van de filmografie van de Eerste Wereldoorlog behoren verder de stille film J’accuse! van Abel Gance uit 1919 en zijn remake daarvan (met geluid) in 1938.

Na de Tweede Wereldoorlog nam zowel de frequentie als de kwaliteit van films over de Eerste Wereldoorlog snel af – met als dieptepunt de explosie van kitsch Un long dimanche de fiançailles (2004) van Jean-Pierre Jeunet. Maar er zijn uitzonderingen. Paths of Glory (1957), een vroege film van Stanley Kubrick, is zo rauw, direct en bitter dan het lijkt alsof de film midden in het krijgsgewoel is gemaakt.

Kubrick breekt de mythe af dat er een aristocratische erecode onder de officieren zou hebben bestaan. Generaals vallen bij hem in twee categorieën: decadenten en psychopaten. In die laatste categorie zit de generaal die, om een extra ster te verwerven, zijn manschappen met een onmogelijke aanval op de Duitse stellingen opzadelt. Als een deel van de soldaten er niet eens in slaagt om uit de eigen loopgraven te komen – zo sterk is het tegenvuur – sleept hij zijn manschappen voor de krijgsraad wegens lafheid. Ook dat militaire gerechtshof is een farce, ondanks het dappere verweer van kolonel Dax (Kirk Douglas). Beroemd is de sequentie waarin Kubrick de gedoemde uitbraakpoging laat zien. Complete chaos in een landschap dat, nog voordat het eerste schot is gelost, al volledig is verwoest en vol ligt met de lijken van de vorige, net zo zinloze doorbraakpogingen.