Banken zitten op hun geld

Gisteren kreeg SNS Reaal als vierde bank een injectie van 750 miljoen euro.

Waarom doen de banken met overheidssteun dan zo moeilijk over leningen?

Het begint al te wennen, banken die steun krijgen van de overheid. Fortis Bank Nederland en ABN Amro werden begin oktober genationaliseerd. ING en gisteren, SNS Reaal kregen kapitaalinjecties, net als verzekeraar Aegon. Los daarvan riep minister Bos van Financiën een garantieregeling in het leven, waarbij de staat voor 200 miljard euro aan interbancaire leningen garandeert.

Maar bij de banken zelf zit de geldkraan dicht. Niet potdicht, maar wie geld wil lenen moet daar flink voor betalen. Bedrijven die willen investeren hebben grote moeite om van banken onder de gebruikelijke voorwaarden leningen te krijgen. Kredietcrisis!, roepen de banken dan. Of: De markt!

„Banken zijn bezig massaal de drempel voor bedrijfskrediet te verhogen”, zegt Hugo van Wijk van Vallstein, een bureau dat bedrijven adviseert over hun bankrelaties. „Terwijl je na alle overheidsingrepen van de voorbije weken zou zeggen dat banken hun rentetarieven voor kredieten rustig kunnen verlagen.” Immers, een deel van hen krijgt nu meer geld dan ooit binnen – al is het geld uit de injecties niet bedoeld als werkkapitaal, maar om het eigen vermogen van de banken op te krikken.

Zelf zeggen de banken dat hun financieringskosten door de kredietcrisis de laatste maanden flink zijn gestegen – het bekende verhaal van banken die elkaar niet meer vertrouwen, waardoor de interbancaire leenmarkt is stilgevallen. Daarbij, zeggen ze, zijn de vooruitzichten voor veel bedrijfssectoren erg verslechterd.

Neem ING. De bank die vorige maand een kapitaalinjectie van 10 miljard euro kreeg, noemt het legitiem om bij de tarieven voor bedrijfskredieten niet langer alleen naar de marktrente te kijken. „Voorheen hadden we nauwelijks of geen opslag voor liquiditeitskosten of risico”, zegt een woordvoerder. „Die factoren worden nu wel doorberekend aan klanten. En dat wordt geaccepteerd.”

Of neem de Rabobank, waar de tarieven eveneens zijn opgeschroefd. „Ook voor ons is geld duurder geworden”, zegt een woordvoerder. Voor het overige is het business as usual: „Onze vaste klantenkring, het midden- en kleinbedrijf, heeft onze prioriteit. Voor grote bedrijven zijn we wat kritischer geworden.”

Deze opstelling van de banken kan de economische neergang in de hand werken. Als op zichzelf gezonde bedrijven meer geld kwijt zijn aan rente – of helemaal geen ruimte krijgen te investeren – zullen zij het vanzelf zwaarder krijgen.

Want behalve duurder, zijn de nieuwe tarieven voor kredieten van banken ook onduidelijker geworden. De rente die banken voor hun onderlinge leningen rekenen – de van de Europese basisrente afgeleide Libor of Euribor – is dagelijks voor iedereen te raadplegen. Maar in offertes voor kredieten schrijven banken nu regelmatig dat zij hun tarief niet meer op basis van Euribor berekenen, maar op basis van hun kapitaalskosten. Van Wijk van bureau Vallstein: „Dat is voor ondernemingen niet transparant en dus oncontroleerbaar.”

Bedrijven zelf praten niet graag over de strengere banken. Werkgeversorganisaties krijgen maar weinig klachten binnen. Maar ze weten dat hun leden voorzichtig zijn: openlijk klagen over hun banken zou de relatie in de toekomst kunnen verstoren.

MKB Nederland zegt dat vooral starters moeite hebben bij banken kapitaal los te peuteren. „En leningen onder de één miljoen euro worden nauwelijks meer verstrekt.”

Een financieel bestuurder van een groot winkelbedrijf heeft de stellige indruk dat banken maar één ding willen: „Hun balans oppoetsen.” Dat betekent: bestaande leningen vervroegd laten aflossen of proberen ze door te verkopen – en zeker geen nieuwe afsluiten. „De meeste banken zitten op slot. Men wil over het vierde kwartaal een gezonde balans presenteren.”

Recent gepubliceerde cijfers van De Nederlandsche Bank bevestigen dat de kredietverlening voor het bedrijfsleven aan het opdrogen is. DNB zegt dat bij 40 tot 60 procent van de Nederlandse financiële instellingen voor alle soorten leningen – zowel kortlopend als langlopend – de ‘acceptatiecriteria’ in het afgelopen kwartaal aanzienlijk zijn verscherpt. Voor het huidige, vierde kwartaal verwacht DNB een verdere verscherping van de interne richtlijnen voor leningen en kredietfaciliteiten: driekwart van de banken zal strenger worden.

Dat laatste is des te opmerkelijker omdat vandaag of morgen de garantieregeling voor banken in werking treedt. Doel hiervan is dat „de kredietverlening aan bedrijven en particulieren wordt gewaarborgd”, aldus minister Bos van Financiën. Naar verwachting zal een aantal kleine banken als eerste intekenen: NIBC, Friesland Bank, SNS Reaal.

Maar vooralsnog lijkt het omvangrijke garantieplan geen effect te sorteren. Als er al een effect is, is dat averechts. Voor deelname aan de regeling moeten banken een marktconforme renteopslag afdragen aan de staat. Van Wijk van bureau Vallstein ziet dat banken vooralsnog deze prijs één op één doorberekenen aan hun klanten, „zonder dat ze al hebben ingetekend”.

De Rabobank bijvoorbeeld, die desgevraagd laat weten niet deel te nemen aan de garantieregeling, heeft de tarieven verhoogd. Van Wijk: „Terwijl die bank er nu juist prat op gaat miljarden aan spaargeld te hebben aangetrokken de laatste maanden. Dat is goedkoop geld, dat ze ook goedkoop zouden kunnen uitzetten.” Zelf noemt de Rabobank de eigen tarieven concurrerend. De woordvoerder: „Wij zijn minder duur geworden dan anderen.”

De concurrentie werkt in dit geval prijsopdrijvend – „en niet prijsverlagend”, zegt Van Wijk. Dat komt ook en vooral door de nationalisatie van ABN Amro en Fortis. Daardoor ligt de integratie van die twee stil en is de vorig jaar door eurocommissaris Kroes (Mededinging) afgedwongen verkoop van enkele zakelijke bankkantoren van ABN Amro en dochter HBU aan Deutsche Bank opgeschort. Die maatregel was bedoeld om, met het wegvallen van Fortis Bank Nederland, een nieuwe prijsvechter naast de grote drie (ABN Amro, ING en Rabobank) te plaatsen. Maar nu hebben die hun macht behouden. Volgens Van Wijk zou het goed zijn als de EU-maatregel alsnog werd uitgevoerd.

Minister Bos zegt voor het eind van de maand hierover duidelijkheid te geven, als hij zijn plan voor de nieuwe staatsbank bekend maakt. Daarnaast zou Bos ook de volgende vraag moeten beantwoorden: waarom stelt de staat voor het verstrekken van kapitaal of het garanderen van leningen niet als voorwaarde dat banken bedrijven ruimhartig voorzien van leningen, zoals in de VS al is gebeurd.