Monarchie toen en nu

In een monarchie is het persoonlijke leven van het staatshoofd per definitie politiek. Het boek Juliana & Bernhard van Cees Fasseur schetst de puinhopen in een huwelijk. Persoonlijke drama’s en politieke kramp gaan hand in hand. Dat is ook een halve eeuw later moeilijk te bevatten.

Maar het is ook het portret van het geboren staatshoofd: geen vrije beroepskeuze, geen vrijheid van meningsuiting, grote beperkingen in partnerkeuze, nauwelijks privacy en levenslang onder politieke curatele. Dat een mens onder die druk niet bezwijkt, valt eigenlijk meer op.

Het was bekend dat het toenmalige staatshoofd Juliana werd bedrogen door haar man en geruime tijd een helderziende kwakzalver als adviseur had. Vooral de details over de invloed van Greet Hofmans zijn nog steeds verontrustend. Politiek mag het staatshoofd de ministers immers bemoedigen en waarschuwen. Op kabinetsformaties en het openbaar bestuur heeft het staatshoofd informele invloed. Dat kan dus misgaan. Alsof Jomanda via ‘doorgevingen’ Willem-Alexander zou souffleren, met Máxima in een radeloze bijrol.

Historicus Fasseur schetst hoe spannend het achter de voordeur van Soestdijk is geweest. Het voormalige verzet dreigde de kwestie met geweld op te lossen. Bijvoorbeeld met handgranaten of een ‘liquidatie’ van Hofmans en de privésecretaris van het staatshoofd. Dat is een moordaanslag, een soort politieke paleiscoup.

Onbedoeld werpt ook dit boek de vraag weer op of een erfelijke monarchie menselijkerwijs is vol te houden. Het moet een hel zijn (geweest): in ruil voor een materieel onbekommerd leven in de schijnwerpers, de fictie van een huwelijk en de symboliek van de eenheidsstaat in stand houden. De stabiliteit van de monarchie en daarmee van de parlementaire democratie is in gevaar geweest. De reden? Een ontrouwe man, een wanhopige vrouw, een ‘gebedsgenezeres’ en fractievorming aan het Hof. Alleen bij een erfelijk staatshoofd zijn menselijke zwakheden en staatsbelang functioneel zo met elkaar verbonden. Ieder ander kan ontslag nemen of krijgen. In een monarchie is de premier ook gezinsvoogd. En als het misgaat bemiddelaar, therapeut en crisismanager, een rol die premier Drees toen amper speelde.

Decennia is volgehouden dat het rapport van de commissie-Beel tot het privédomein van het staatshoofd behoorde. Maar het kwam in dit boek toch naar buiten, omdat koningin Beatrix besloot één historicus toegang tot het eigen archief te bieden. Dat is zowel te prijzen als te laken. Fasseur is een wetenschapper met bewezen kwaliteiten. Maar dat anderen zijn bronnen niet kunnen controleren, stelt onmogelijke eisen aan zijn geloofwaardigheid.

Door de publicatie van het rapport-Beel lijkt ook de troonsafstand van Beatrix dichterbij gekomen. Fasseur gaf op televisie aan dat Beatrix ‘afrondt’ op weg naar een ‘volgende fase’. Met dit boek is de openbaarheid een dienst bewezen. Of dat ook de monarchie geldt, blijft een open vraag.

Lees toespraken bij de presentatie van Fasseurs boek van via nrcnext.nl/links