Komt die stem misschien uit de kast?

Woorden produceren doen de meeste mensen in hun linker hersenhelft. Maar bij hallucinaties van stemmen is juist de rechter hersenhelft actief, ontdekte psychiater Iris Sommer.

„De verrassing komt vanavond...” „We krijgen je nog wel!” „Dikke trut!” Dat zijn geen leuke dingen om te horen. Vooral niet van een boze of dreigende stem die van niemand is. De Utrechtse psychiater Iris Sommer onderzocht stemmenhoorders in de hersenscanner en zag dat bij een stemhallucinatie een andere kant van de hersenen actief is dan wanneer iemand in zichzelf praat. Vorige maand verscheen haar onderzoek, vooruitlopend op de publicatie in druk, op de website van het vakblad Brain. We bellen met Sommer om hier meer over te horen.

Waarom wilt u weten wat er in het brein van stemmenhoorders gebeurt?

„Mensen die door een psychotische stoornis of door schizofrenie niet-bestaande stemmen horen, kunnen daar behoorlijk last van hebben. Met antipsychotische middelen en cognitieve gedragstherapie kunnen we kwaadaardige stemmen laten verdwijnen of verminderen. Maar bij een kwart van die patiënten werkt die behandeling niet. Voor die groep zoeken we een betere behandeling. En daarvoor willen we eerst beter snappen wat er in het brein gebeurt wanneer iemand stemmen hoort.”

Wat zeggen dergelijke stemmen zoal?

„Dat wisselt erg. Het kunnen positieve stemmen zijn, die troost bieden, iemand moed inspreken, of advies geven. Mensen denken vaak een dierbare overledene te horen. Van zulke stemmen hebben mensen meestal geen last. Soms zijn ze er juist gelukkig mee. Maar het kunnen ook negatieve stemmen zijn. Van de 24 patiënten die ik onderzocht heb, hadden 18 mensen last van negatieve stemmen. Die geven bijvoorbeeld opdracht om zichzelf te snijden, of zeggen denigrerende dingen of harde vloeken. Zes mensen hoorden neutrale stemmen, die commentaar gaven op hun gedachten en handelingen.”

Veel mensen voeren een innerlijke dialoog. Wat is het verschil met stemmen horen?

„Ten eerste worden die stemmen echt gehoord, zoals je bijvoorbeeld een stem uit een koptelefoon hoort. Wanneer mensen die stem voor het eerst horen, gaan ze ook altijd op zoek naar de bron. Ze kijken in de kast, of bij de buren, om te zien waar die stem vandaan komt. Ten tweede komt dat wat de stem zegt niet overeen met wat de patiënt op dat moment denkt. Daarom is het voor iemand die de stem hoort vaak veel aannemelijker dat het bijvoorbeeld een geest is.”

Hoe wist u wanneer de proefpersonen in de fMRI-scanner de nepstemmen hoorden?

„De groep mensen die ik heb onderzocht, hoorden erg vaak stemmen, ondanks hun medicatie. Gemiddeld kwamen de stemmen een paar keer per uur, en sommige mensen hoorden zelfs vaker wel stemmen dan niet. We leerden ze eerst buiten de scanner om in een ballonnetje te knijpen wanneer ze de stem hoorden, en het ballonnetje weer los te laten als de stem ophield met praten. Vervolgens gingen ze veertig minuten de MRI-scanner in. Van elke patiënt maakten we acht minuten lang een scan wanneer ze hallucineerden. Ter controle maakten we ook een scan waarin ze in gedachten woorden moesten maken met de beginletters die wij op een scherm projecteerden.”

En, uit welk deel van het brein komen de stemmen?

„Het accent van de hersenactiviteit lag in de rechter hersenhelft, vooral bij de negatieve stemmen. Maar meerdere gebieden in beide hersenhelften deden mee. Bij de meeste rechtshandigen, zoals ook deze patiënten, ligt het hersengebied voor het produceren van taal, het gebied van Broca, in de linker hersenhelft. Dat was ook actief als de deelnemers in zichzelf woorden maakten. Datzelfde gebied in de rechter hersenhelft is normaal vrij stil. Maar bij het horen van stemmen is het actief.”

Heeft dat gespiegelde Brocagebied in de rechterhelft een taalfunctie?

„Ja. Mensen bij wie de taalgebieden in de linkerhelft door een hersenbloeding niet meer werken, hebben bijvoorbeeld vaak nog wel geautomatiseerde spraak. Dat zijn korte zinnen en woorden die zo vaak gebruikt zijn dat ze automatisch geworden zijn. ‘Hiep-hiep-hoera’ bijvoorbeeld, of ‘godverdomme’. Dat lijkt sterk op wat de stemmen zeggen. Dat is ook geen Hamlet, het zijn meestal simpele zinnen of losse woorden. Dat de taalgebieden links stil zijn bij stemmen horen zou er de reden van kunnen zijn dat mensen het niet herkennen als hun eigen woorden.”

Hoe helpen deze bevindingen bij de behandeling van stemhallucinaties?

„We onderzoeken nu of we met transcraniële magnetische stimulatie die overactieve hersengebieden gericht minder actief kunnen maken, en zo de stemmen laten verstommen. Bij die techniek beïnvloed je de elektrische activiteit van hersencellen van buitenaf met een sterk magnetisch veld door de schedel heen.”

Hoe krijg je het voor elkaar dat iemand met een psychose of schizofrenie in de nauwe buis van een scanner plaatsneemt, en ook nog betrouwbare antwoorden geeft?

„Patiënten die in ernstige mate stemmen horen, zijn inderdaad vaak ook achterdochtig, of ze hebben waanideeën. Je moet dus eerst zorgen dat een deelnemer inziet dat hij en ik hetzelfde doel voor ogen hebben. Hij of zij wil dat die nare stemmen verdwijnen, en ik ook. Als je die teamgeest hebt opgebouwd, dan moet je er van uit gaan dat de patiënt de waarheid spreekt.”

Horen veel mensen stemmen?

„Jazeker! Drie tot vijf procent van de bevolking hoort wel eens stemmen. Maar de meeste mensen durven daar niet goed voor uit te komen. Daarom heeft ons onderzoeksteam een website opgezet met informatie en een zelftest, www.verkenuwgeest.nl. In veel gevallen is het horen van stemmen heel normaal!”