'Hier heeft hij geen last van de Grote Drie'

In Duitsland staat hij meer in aanzien dan in zijn eigen land. Cees Nooteboom krijgt vanavond een eredoctoraat van de Freie Universität in Berlijn voor zijn ‘wereldliteratuur’.

Joost van der vaart

De Nederlandse schrijver Cees Nooteboom wordt vandaag in Berlijn gevierd als „een groot vertegenwoordiger van de wereldliteratuur” en een vriend van Duitsland. Hij krijgt vanavond een eredoctoraat van de Freie Universität Berlin.

Universiteitsdecaan Peter-André Alt prijst de relatie die Nooteboom met de stad Berlijn heeft. „Nooteboom was op een beslissend moment op de juiste plaats, en heeft daarvan indringend verslag gedaan. We eren hem als auteur van grote epische werken, maar ook als essayist, journalist, dichter en vertaler”.

Nooteboom verbleef door toeval in Berlijn toen in 1989 de Muur viel. Hij nam deel aan een kunstenaarsprogramma en woonde in het westelijke deel van de stad. Zijn boek Berlijnse notities (1990) vormt de weerslag van het Duitse ‘sleuteljaar’ 1989/1990. Het geldt als voorstudie van zijn roman Allerzielen (1998), die zich grotendeels in Berlijn afspeelt.

De Nederlandse schrijver is geliefd in Duitsland. Nieuwe boeken van hem halen hier steevast hoge oplages, en bij zijn Duitse uitgever Suhrkamp is net Nootebooms verzameld werk in negen dikke linnen banden verschenen; uitzonderlijk voor een niet-Duitse auteur.

De 75-jarige Nooteboom is dezer dagen neergestreken in de Duitse hoofdstad. Hij verblijft er drie maanden op uitnodiging van de Duitse deelstaat Noordrijn-Westfalen. Hij is weer in zijn ‘oude’ buurt gaan wonen, in de westelijk gelegen wijk Charlottenburg. Hij houdt lezingen en signeersessies in heel Duitsland.

Volgens universiteitsdecaan Alt past Nooteboom goed in het rijtje auteurs dat eerder een eredoctoraat van de Freie Universität kreeg: de Duitser Günter Grass, de Hongaar Imre Kertész en de Turkse auteur Orhan Pamuk. Nobelprijswinnaars en scheppers van een veelzijdig oeuvre. Net als zijn voorgangers bij de Freie Universität maakt Nooteboom „de traditie van de wereldliteratuur in zijn boeken steeds weer waar”, zegt Alt.

Nooteboom zegt over Berlijn en Duitsland veel geleerd te hebben van de Nederlandse beeldend kunstenaar en schrijver Armando, die jarenlang in West-Berlijn woonde. „Armando wist alles. Hij kende de stad en heeft aan mijn boek Allerzielen veel bijgedragen”. Armando woont en werkt nog steeds afwisselend in de buurt van Berlijn, in de voorstad Potsdam.

Iemand die het ‘fenomeen’ Cees Nooteboom in Duitsland goed kan duiden, is prof. dr. Jan Konst, sinds 1994 hoogleraar Nederlandse taal- en letterkunde aan de Freie Universität. Konst is Nederlander en geeft les aan gemiddeld tweehonderd Duitse studenten.

Nooteboom, zegt Konst, heeft zijn populariteit in Duitsland aan drie dingen te danken. „Het eerste is heel praktisch. Hij is hier altijd veel aanwezig geweest. Hij heeft in Duitsland gewoond, heeft lezingen gehouden en echt een band met zijn publiek opgebouwd. En hij kent Duitse schrijvers en critici. De invloedrijke literatuurcriticus Marcel Reich-Ranicki was destijds lovend over hem, wat zijn bekendheid een belangrijke impuls heeft gegeven.”

Het tweede punt is inhoudelijk. Nooteboom schrijft over Duitse thema’s en doet dat op een manier die Duitsers aanspreekt: enigszins filosofisch van toonzetting. Over het derde punt zegt Konst kortweg: „Het is gewoon goede literatuur”. Volgens hem is het uitzonderlijk dat een Nederlandse schrijver een eredoctoraat krijgt van een universiteit buiten Nederland of België. „Dat is alleen W.F. Hermans gelukt, die ooit een eredoctoraat heeft gekregen van de universiteit van Pretoria”.

Wordt Nooteboom in Duitsland meer gewaardeerd dan in eigen land? De auteur reageert een beetje kregelig. „Dit wordt me steeds voorgehouden. Maar voor mijn publiek maakt het niet uit. Of ik nu in Berlijn, Paderborn of Deventer ben – de zalen zitten vol”. Jan Konst zegt: „In Nederland heeft hij altijd een beetje onder Hermans, Mulisch en Reve gestaan. In Duitsland heeft hij een Sonderstatus: hier staat hij min of meer alleen. In de canon van de Nederlandse literatuur neemt Nooteboom in Duitsland een voornamere positie in dan in Nederland”.

Cees Nooteboom is een Nederlandse schrijver die volgens de Duitsers „boven zijn taalgebied is uitgegroeid”. Hij wordt als een Europeaan gezien. Voor een zaal met zeshonderd genodigden houdt hij vanavond in Berlijn zijn dankrede. Die zal gaan over wat hij ‘de rijm van de geschiedenis’ noemt: „Problemen die ontstaan en uiteindelijk worden opgelost – waarna er weer nieuwe problemen ontstaan”.