Onderdrukker of travestiet?

Een kunstmars tegen Zwarte Piet ging na bedreigingen in augustus niet door. Gisteravond hoefden beveiligers niet in actie te komen bij een debat over het hulpje van Sint.

Hoogstverbaasd waren kunstenaars Petra Bauer en Annette Krauss elke keer dat een Nederlander ze met droge ogen vertelde dat Zwarte Piet niet zwart is door zijn huidskleur, maar doordat hij in schoorstenen klimt. Zien ze dan niet dat hij kroeshaar heeft en dikke rode lippen heeft, vroegen de Duitse en Zweedse kunstenares zich af? Ze vertelden dat gisteravond in het Eindhovense Van Abbemuseum tijdens een debat met de titel: Zwarte Piet of niet. Kunnen we er over praten?

De kunstenaressen deden twee jaar lang onderzoek naar de figuur Zwarte Piet. In het kader van het kunstproject van het van Abbemuseum Be(com)ing Dutch in the Age of Global Democracy dat vragen opwerpt over identiteit, diversiteit en nationaliteit, kwamen de kunstenaressen tot een driedelig kunstwerk. Met een tentoonstelling, een protestmars tegen Zwarte Piet en een film wilden zij deze Nederlandse traditie kritisch tegen het licht houden.

Ze begaven zich in een mijnenveld. Politica Rita Verdonk had in april de bescherming van de Sinterklaasviering tegen ‘politiek correct denken’ hoog op de agenda gezet. Na bedreigingen moest de protestmars in augustus worden afgeblazen. Museumdirecteur Charles Esche: „We kozen voor veiligheid, maar het voelde alsof we een kunstwerk censureerden.”

Het debat van gisteravond kwam ervoor in de plaats. Met ruim honderd mensen was de zaal van het auditorium in het Van Abbemuseum vol, tientallen mensen volgden het debat in het museumcafé op grote schermen. De ingehuurde beveiligers hadden een rustige avond: het werd een serieus, studieus debat.

Lange tijd opereerde Sinterklaas alleen, leerden de aanwezigen. Tot onderwijzer Jan Schenkman rond 1850 de Zwarte Pieten schiep. Eerst waren zij er om kinderen bang te maken, inmiddels zijn zij verworden tot de dommige, clowneske knechten van Sinterklaas.

„Wie ogen in zijn hoofd heeft kan niet anders zeggen dan: ja, Zwarte Piet is een symbool van onderdrukking”, zei Jan Helsloot, feestendeskundige van het Meertensinstituut. „Aan de andere kant moeten we ook serieus nemen dat Nederlanders zeggen niet racistisch te zijn als ze een Zwarte Pietenpak aantrekken. Nederlanders leggen dat verband niet.”

De aanwezige Marlena Blaauw uit Curaçao legt dat verband wel. Het stoort haar dat haar kinderen rond Sinterklaas op school voor Zwarte Piet worden uitgemaakt. Zinnen in liedjes als „Ook al ben ik zwart als roet, ik meen het toch goed”, vindt ze pijnlijk.

Filmmaker en kunstenaar Felix de Rooij ziet de verkleedpartij als „culturele travestie”. In het pak en met de schmink mag je los en gek doen. Als de schmink verdwijnt ben je weer je gewone zelf. Zo passen verschillende waarheden bij de traditie. Kunstenares Anette Krauss: „Wij wilden de minder dominante perceptie van Zwarte Piet onder de aandacht brengen. Maar verbazingwekkend genoeg blijkt het haast onmogelijk tot een gesprek te komen over Zwarte Piet.”

Aan het eind van de avond komt advocaat en televisiemaker Prem Radhakishun met een oplossing. „Zoals Pim Fortuyn de islam wilde moderniseren, moeten wij ook ons achterlijke Sinterklaasfeest aanpassen. We hebben zeep in overvloed. Als Nederlanders denken dat Zwarte Piet zwart is van de schoorsteen, laat hij zich dan wassen.”