Kigali botst opnieuw met Parijs

Rwanda is woedend over de arrestatie van een hoge regeringsfunctionaris. De ruzie met Frankrijk, over de genocide van 1994, krijgt alweer een vervolg.

De binnenstad van de Rwandese hoofdstad Kigali stroomde gistermiddag vol met duizenden demonstranten. Ze hadden gehoor gegeven aan een sms-bombardement van de regering om te protesteren tegen de arrestatie van Rose Kabuye. De chef van het protocol van president Paul Kagame werd zondag op de luchthaven van Frankfurt aangehouden op basis van een internationaal arrestatiebevel dat was aangevraagd door Frankrijk. Kabuye was bezig een bezoek van Kagame aan Duitsland voor te bereiden.

Dus moest in Kigali de Duitse ambassade het ontgelden, voor de poort werd geregisseerd gedemonstreerd tegen de arrestatie van hun landgenoot. Demonstreren is in Rwanda niet zomaar toegestaan, het gebeurt alleen als de regering daar zelf toe oproept. Eerder was de Duitse ambassadeur al door de Rwandese overheid op het matje geroepen.

Kabuye (47) is niet zomaar iemand. Ze is al meer dan twintig jaar de rechterhand van de huidige president. Samen zaten ze als guerrillastrijders in de bush, in Oeganda en later in het rebellenleger van het Rwandees Patriottisch Front (RPF). Samen vochten ze tegen het Hutu-regime, samen zaten ze op 6 april 1994 in het commandocentrum van het RPF in een theefabriek in Mulindi ten noorden van Kigali, toen daar het vliegtuig van Hutu-president Juvenal Habyarimana werd neergeschoten: het was de aanzet tot de genocide die aan 800.000 Tutsi’s en gematigde Hutu’s het leven kostte. Nadat het RPF aan de macht kwam, bekleedde Kabuye invloedrijke posten als parlementslid en gouverneur van de provincie Kigali-stad.

Volgens de Franse onderzoeksrechter Jean-Louis Bruguière hebben Kagame, Kabuye en acht andere RPF-toplieden persoonlijk de hand gehad in het vliegtuigongeluk. Eind 2006 vaardigde hij arrestatiebevelen tegen hen uit; Kagame ontsprong de dans omdat hij als staatshoofd immuniteit geniet. Rwanda verbrak daarop de diplomatieke banden met Frankrijk.

De arrestatie van Kabuye, die in het RPF wordt vereerd als een held, leidde gisteren zoals te verwachten was tot woede. Drie ministers gaven samen een persconferentie: Tharcisse Karugarama (Justitie), Rosemary Museminali (Buitenlandse Zaken) en Louise Mushikiwabo (Informatie) hekelden het oppakken van Kabuye, die volgens hen op een officiële missie was en dus diplomatieke immuniteit zou genieten. Dat laatste wordt nu juist door de Duitse autoriteiten betwist: de chef van het protocol was op privébezoek om een privébezoek van Kagame aan Duitse zakenlieden voor te bereiden. En Kabuye was door Duitsland gewaarschuwd dat ze zou worden aangehouden.

„Frankrijk wil hiermee zijn eigen rol in de genocide verdoezelen”, zei minister Karugarama. Eerder dit jaar bracht Rwanda een rapport naar buiten waarin de Franse regering ten tijde van president Mitterrand wordt beschuldigd van betrokkenheid bij het trainen en bewapenen van Hutu-milities in de aanloop naar de genocide. Het rapport verdiepte de diplomatieke crisis tussen Rwanda en Frankrijk.

Opmerkelijk is daarom dat Kabuye direct na haar arrestatie heeft gezegd in Frankrijk te willen terechtstaan, terwijl haar de keus werd gegeven om in Duitsland te worden vervolgd. Volgens Rwanda is de rechterhand van Kagame onschuldig en wil ze in Parijs bewijzen dat Frankrijk een politiek spel speelt. Waarschijnlijker is dat Rwanda geen problemen wil met Duitsland en daarom een rechtsgang in dat land uit de weg gaat.

Opvallend is ook dat Kabuyes arrestatie plaatsvond een week nadat de Franse minister van Buitenlandse Zaken Bernard Kouchner in Kigali probeerde de regering zover te krijgen mee te werken aan een oplossing voor het conflict in buurland Congo. De arrestatie van Kabuye zal de bereidheid van Rwanda niet vergroten.

De voormalig hoofdaanklager van het Rwanda-tribunaal, Carla del Ponte, stelt dat ze bij het onderzoeken van misdaden door het RPF altijd is tegengewerkt door Rwanda, met steun van de Verenigde Staten en Groot-Brittannië. Daarom sloot ze naar eigen zeggen tot een deal met de Franse rechter Bruguière, die al onderzoek naar de vliegtuigaanslag deed. Hij zou zijn bevindingen over het RPF pas publiceren tegen het eind van het mandaat van het Tribunaal, zodat dat in zijn werk niet belemmerd zou worden. Voor een goed functioneren van het Rwanda-tribunaal is de medewerking van de Rwandese regeringspartij nodig.

Volgens Del Ponte, die deze onthullingen doet in haar memoires, was Bruguière al in 2003 klaar met zijn werk. Hij wachtte echter tot 2006 voordat hij publiceerde en de arrestatiebevelen uitgaf. Het mandaat van het Rwanda-tribunaal zou aanvankelijk dit jaar verlopen, inmiddels is het een jaar verlengd.