Juweel van middeleeuwse miniaturen

Expositie: Maerlants Rijmbijbel: middeleeuws meesterschap in tekst en beeld. Museum Meermanno, Den Haag. T/m 11/1. Inl.: 070 3462700.

De Vlaamse dichter Jacob van Maerlant schreef in de dertiende eeuw de natuurwetenschappelijke bundel Der naturen bloemen, het grote geschiedkundige werk Spiegel historiael en de zogenaamde Rijmbijbel. Het grootste deel van laatstgenoemde tekst is een vertaling van de bijbelbewerking Historia scholastica van de twaalfde-eeuwse Franse theoloog Petrus Comestor. Het is de eerste op de bijbel gebaseerde tekst in de Nederlandse volkstaal.

Een expositie in Museum Meermanno toont enkele handgeschreven en gedrukte exemplaren van de Rijmbijbel en van ander werk van Van Maerlant. Het middelpunt van de tentoonstelling vormt een vroeg en prachtig geïllustreerd manuscript van de Rijmbijbel uit 1332 uit de eigen collectie. Het boek is vanwege een restauratie tijdelijk uit de band genomen, waardoor nu een twintigtal perkamenten bladen in vitrines naast elkaar kunnen worden geëxposeerd. De veertiende-eeuwse foliant is een uitzonderlijk gaaf gebleven juweel van middeleeuwse schrijf- en miniatuurschilderkunst. Bijna elk van de 198 bladen waaruit het boek bestaat heeft aan beide zijden twee kolommen versregels, geschreven in een regelmatige hand. De tekst is spaarzaam voorzien van 64 miniaturen. De identiteit van noch de schrijver, noch de opdrachtgever is bekend. Maar de illuminator, Michiel van der Borch, heeft zijn naam wel in het boek achtergelaten.

Deze schilder verstond de kunst de tekst te verluchtigen met levendige voorstellingen. Zijn illuminaties vangen het oog door een naïeve charme en grote uitdrukkingskracht. Zo is de herdersjongen David die het opneemt tegen de reus Goliath, een elegante maar onverschrokken knaap. Zijn tegenstander boezemt hem geen angst in, ook al is die toch zo groot dat zijn gestalte, zowel aan de boven- als de onderkant, de omkadering van het miniatuur doorbreekt. Van der Borchs verbeeldingskracht komt prachtig tot zijn recht in de drukbevolkte, bladvullende illuminatie van de Wrake van Jherusalem, de belegering en verwoesting van de stad in 70 nChr. zoals beschreven door de joods-Romeinse chroniqueur Flavius Josephus.

In de publicatie bij de expositie brengt Claudine Chavannes, hoogleraar middeleeuwse kunstgeschiedenis in Amsterdam, tekst en beeld met elkaar in verband. De voorstellingen staan daarbij centraal. Van der Borchs beelden zijn krachtiger dan de fragmenten van de woorden van Van Maerlant. Die had trouwens zelf ook niet alleen aandacht voor de zeggingskracht, maar zeker ook voor de schoonheid van zijn tekst. Zijn gedicht opent met het aanroepen van de heilige drie-eenheid, opdat die de auteur zou bijstaan in het vinden van ‘wort scone ende rime goet’.