Hoe woorden dodelijk hard aan kunnen komen

Theater

Gewürztraminer door Het Zuidelijk Toneel.

Tekst en regie: Marcel Osterop. Tournee t/m18/12. Inl.: www.gewurztraminer.hzt.nl ****

Een achterwand van beton. Dat is de woonkamer van een jong stel, gespeeld door Dimme Treurniet en Constance Kruis. De dode koelkast biedt geen koelte. Als een vriendin (Heike Wisse) op bezoek komt omdat ze de televisiekijkende, bankzittende man in haar eigen huis is ontvlucht, ontpopt de vrouw zich tot een engel der wrake. Haar eigen verhouding tot de wat vierkante, hoekige man Berkel stelt helemaal niets voor; dus zet zij alles op het spel om haar vriendin tot gek wordens toe te intimideren met goedbedoelde adviezen, zoals: „Wees geen slachtoffer”. En: „Gooi die kerel van je eruit.”

Auteur, acteur en regisseur Marcel Osterop schrijft met Gewürztraminer een absurde zedenschets en een grimmige relatiekomedie. Hij heeft drie sterke acteurs tot zijn beschikking. Schijnbaar onaangeroerd door alle verbale aanvallen en dolgedraaide bemoeizucht van haar vriendin staat Heike Wisse eenzaam in het midden van de speelvloer, innerlijk geëmotioneerd, maar uiterlijk beheerst en ijzig.

Zij incasseert het geweld op prachtige, lankmoedige wijze, zodat alle raadgevingen volstrekt overbodig lijken. Dat verhoogt de spanning die steeds ondraaglijker wordt, en slaat de ‘vriendinnenavond’ waarop heerlijk genoten zal worden van de frisse, kruidige Elzasser Gewürztraminer helemaal stuk.

Constance Kruis gaat zo ver, dat ze in haar rol de grens bereikt van wat nog aanvaardvaar is aan deze vrouw als irritante bedilster. Dat ze krijst en kakelt en onophoudelijk zegt ‘nog geen woord uitgesproken’ te hebben, maakt haar schaamteloosheid tragisch. Geleidelijk aan proef je als toeschouwer dat haar leven even kil is als het licht dat de koelkast verspreidt. Zelfs dient het vermoeden zich aan dat zij in het geheim verliefd is op het ‘kereltje’ van haar vriendin.

Osterops toneelstuk bezit een fraaie balans tussen geheimhouding en openheid. In dit opzicht lijkt het op Closer van Patrick Marber dat De Paardenkathedraal op het repertoire heeft. Ook hierin luidt het decreet openhartig te zijn jegens elkaar en hierdoor meer schade te berokkenen dan de schoonheid van het liegen te beoefenen. Gewürztraminer is voor alles een stuk over taal, over de gelaagdheid van taal en hoe woorden dodelijk hard aan kunnen komen.

Dat is knap van toneelschrijver Osterop, geboren in 1979. Hij laat zich niet leiden door de heersende beeldcultuur die ook bezit neemt van het theater, maar beproeft gelukkig zijn kans in dialogen die gaandeweg de voorstelling een gewelddadige kracht krijgen. Hulde.

Kester Freriks