Voor sterke zenuwen

Het Duitse nazi-vakantie-oord Prora is een monu-ment. De lokale overheid en projectontwikkelaars zitten al jaren met het vijf kilometer lange bouwwerk in hun maag.

Ook de nazi’s hadden op zijn tijd vakantie nodig. Geheel naar de aard van het regime pakten zij dat grootschalig aan. Eén monsterproject voor de gewone man staat nog min of meer intact overeind op het eiland Rügen: Prora. Het vakantiecomplex was ’s werelds eerste megaproject voor betaalbaar massatoerisme. Kraft durch Freude (KdF), het bureau voor nazi-recreatie, liet het bouwen tussen 1936 tot 1939.

Vijf kilometer grijze megalomanie slaat de bezoeker tussen Binz en Sassnitz in het gezicht. Een dunne reep kust is bezet met lege appartementenblokken van elk een halve kilometer lengte, de restanten van een evenementenhal, sportfaciliteiten en een aanlegsteiger voor cruiseschepen van KdF. Prora bood hier 10.000 arbeidersstellen een kamer met zicht op de zee.

Nazi-recreatiebureau KdF was opvallend modern. Het pionierde zowel in goedkoop massatoerisme als in marketing. Recreatie werd gepromoot als gezondheidsbevorderende ‘lifestyle’, via reclames waarin dungeklede mooie mensen KdF-produkten aanprezen. Met succes. In de topjaren vlak voor de oorlog verzorgde KdF de vakanties en theaterbezoekjes van 80 miljoen burgers. KdF lanceerde ook de ‘Volkswagen’, om de dagrecreatie te stimuleren.

Recreatie in de gezonde zeelucht moest het volk sterker maken, voor dienst aan economie én regime. „Voor het bedrijven van grote politiek heb ik een volk met sterke zenuwen nodig”, stelde Hitler, toen de eerste steen van Prora werd gelegd. Toch kwam van vakantieplannen in Prora weinig terecht, als gevolg van de Duitse inval in Polen in 1939. Prora werd een militair hospitaal. Slachtoffers van het geallieerde bombardement op Hamburg in 1943 kregen er onderdak. Vanaf 1945 tot de val van de Berlijnse muur diende Prora als kazerne van het Nationale Volks Armee, het DDR-leger.

De lokale overheid zit nu al sinds de Duitse hereniging met de ruïnes in haar maag. Zij verkocht drie halve kilometerblokken aan projectontwikkelaars om zelf geen geld aan onderhoud kwijt te zijn. Maar ook deze eigenaren worstelen met Prora. Het nazi-oord raakt verder in verval, omdat nieuwe plannen steeds sneuvelen. Het gros van de bewoners bestaat daardoor uit vleermuizen en zwaluwen, die door de ingegooide ruiten naar binnen vliegen.

Ironisch genoeg veroorzaakt de monumentale status deels het verval. Prora werd een nationaal beschermd monument dankzij de lobby van kunstenaars, historici en architecten, verenigd in de Stichting Neue Kultur. De bondsregering geeft daardoor niet zomaar toestemming voor grootschalige verbouwingen. Ook verkeken de ontwikkelaars zich op de kosten die komen kijken bij verbouwing van de kolos.

Doordat niemand zijn vingers wil branden aan Prora, kreeg het ‘vakantiecolosseum’ van de nazi’s verschillende ‘tijdelijke’ functies. Appartementenblokken worden nu al jaren door kunstenaars als atelier en expositieruimte gebruikt. Neue Kultur vestigde in 2000 in blok 3 het Documentatiecentrum Prora. Dit centrum houdt met exposities en historisch onderzoek de geschiedenis van Prora en KdF levend. Het naastgelegen NVA-museum viert een stukje DDR-nostalgie in de Goodbye Lenin-sfeer.

Verder trekt Prora veel architecten, omdat het door Clemens Klotz ontworpen project voor massatoerisme zijn tijd vooruit was. En natuurlijk fascineert de duistere kant van Prora. De ruïnes tonen hoe je via architectuur gewenst massagedrag stimuleert. Als gast in Prora zou dagelijks contact met de massa onvermijdelijk worden. Alle kamers zijn via lange gangen aangesloten op gemeenschappelijke ruimtes. Bij het verlaten van de kamers richting zee is toezicht onontkoombaar. Strand ‘A’, ‘B’, of ‘C’ zijn alleen toegankelijk via nauwe doorgangen.

De projectontwikkelaars Inselbogen en Prora-Entwicklung lijken nu druk te zetten achter uitvoering van de plannen. Behalve de bouw van een jeugdhotel met sportfaciliteiten in blok 3 moeten de blokken 1 en 2 worden omgetoverd tot 540 vakantieappartementen. In 2011 moet het plan klaar zijn. Prora krijgt dan eindelijk, na zeventig jaar, toch nog de bestemming die de nazi’s voor ogen hadden: betaalbaar massatoerisme.

Stichting Neue Kultur kreeg onlangs te horen dat zij blok 3 moet ontruimen, in aanloop naar de uitvoering. „Alle musea moeten komend jaar verdwijnen, ook ons documentatiecentrum”, zegt bouwkundig ingenieur Jürgen Rostock uit Berlijn, aanvoerder van stichting Neue Kultur. „Terwijl we jaarlijks een kwart miljoen bezoekers trekken. De projectontwikkelaar zegt dat hij aandacht voor cultuur heeft, maar dat lijkt me stug als hij musea wegjaagt. Over de precieze plannen krijgen we geen duidelijkheid.”

Over de toekomst van de musea in blok 3 laat ontwikkelaar Inselbogen nog niets los. Ulrich Busch van Prora-Entwicklung verzekert wel dat Prora, binnen bepaalde grenzen, zijn monumentale karakter houdt. „We hebben een aantal jaren vertraging opgelopen met onze plannen, door de lange procedures die we moeten doorlopen”, zegt Busch. „Die lange procedure heeft met de monumentale status te maken en de bouw in omringend natuurgebied. Maar ik verwacht april definitief groen licht te krijgen.” Illustraties van zijn plannen tonen een forse verbouwing met veel glaswerk en balkons.

Dat er ‘iets’ moet gebeuren met Prora vindt ook Neue Kultur. „We zijn niet tegen ontwikkeling”, zegt Rostock. „Maar het is belangrijk dat bezoekers deze belangrijke periode uit onze geschiedenis kunnen proeven, en die gevaarlijke fascinatie voor het nazi-regime. Juist in een deelstaat als Mecklenburg Vorpommern waar de extreemrechtse NPD in het parlement zit. Het behoud van musea staat dan ook voorop en we willen de garantie dat de monumentale status niet wordt aangetast. Gelukkig hebben we bij onze protestcampagne steun van politici, zoals de bondsminister van Cultuur. Met wat belangrijke vrienden achter de hand kan het dus nog alle kanten op.”

De kunstenaar Klaus Böllhoff mag voorlopig blijven met zijn atelier ‘Proradies’ in blok 3. Hij voorziet dat Prora de ondergang wordt van de projectontwikkelaars. „Alles aan dit gebouw is megalomaan groot, hoekig en tochtig”, zegt hij. „Als je hier voor het eerst komt, zuigt zo’n nazigebouw alle energie uit je weg. Voordat mensen hier voor hun plezier willen verblijven, ben je een vermogen kwijt aan verbouwingen, wat je volgens mij moeilijk terugverdient. En dit zijn al niet de eerste projectontwikkelaars die zich op Prora stukbijten.”

De kans dat Prora nog jarenlang een ruïne blijft, is dus aanwezig. Alsof duistere krachten voorkomen dat mensen ooit onbezorgd vakantieplezier mogen beleven in de nazi-kolos.