Geluk zoeken verboden

Afrikaanse landen houden migranten tegen op last van Europa. „Ontwikkelingsgeld wordt als smeergeld gebruikt.”

Een politiek vluchteling uit Niger stapt in Mauretanië in een bootje met bestemming Canarische Eilanden. Nog in de Mauretaanse wateren onderschept een kustwachtschip van de Spaanse Guardia Civil het bootje en zet de opvarenden terug aan land. Weg asielaanvraag op de Canarische Eilanden. In plaats van een bestaan in Europa wacht de vluchteling nu een verblijf in een Mauretaans detentiecentrum. En mogelijk uitzetting naar Niger. Het land dat de persoon in kwestie juist was ontvlucht.

De afgelopen twee jaar heeft de Europese Unie duizenden Afrikanen ervan weerhouden de oversteek naar de Canarische Eilanden te maken. Zij werden al in West-Afrika tegengehouden door patrouilleschepen en helikopters uit Spanje. Dat land heeft twee jaar geleden samenwerkingsakkoorden gesloten om te kunnen opereren in de kustgebieden van Senegal, Mauretanië en de Kaapverdische Eilanden. Buiten het zicht van de Europese media werden onderschepte migranten terug aan wal gezet, opgesloten, en vaak zonder vorm van proces de grens overgezet. „Dit beleid van willekeurige arrestaties en collectieve uitzettingen” heeft geleid tot de schending van „fundamentele rechten van migranten”, zo constateerde Amnesty International in juli.

De omstreden Spaanse anti-immigratietactiek wordt mede mogelijk gemaakt door de Europese Unie, dus ook door Nederland. Spanje krijgt voor zijn vooruitgeschoven grenscontroles gemeenschapsgeld uit Brussel en logistieke en materiële steun van Frontex, het Europees agentschap dat in 2005 is opgericht om de gemeenschappelijke buitengrenzen te bewaken. Sommige detentiecentra op Afrikaanse bodem zijn gebouwd met Europees geld.

Fort Europa begint anno 2008 dus al in Afrika. Het systeem van preventieve patrouilles roept fundamentele vragen op: hoe verhoudt dit systeem zich tot het principe van staatssoevereiniteit? Welke rechtsorde is van toepassing? En wie controleert en beslist of de wet wordt nageleefd?

De kustbewaking in West-Afrika werd gelanceerd in reactie op de recordhoeveelheid van 31.000 bootmigranten die in 2006 de Canarische Eilanden bereikte. Patrouilles in Europese en internationale wateren, zoals tot dan toe gebruikelijk, bleken van beperkt nut. Onderschepte migranten mogen niet teruggestuurd worden. Zij hebben recht op toegang tot toelatingsprocedures. Verreweg de meeste migranten kunnen vervolgens blijven. Uitgeprocedeerde migranten mogen niet tot in lengte van dagen worden vastgehouden. Afrikaanse landen weigeren vaak uitgeprocedeerde migranten op te nemen van wie de nationaliteit niet vastgesteld kan worden. Vandaar dat de bootmigranten in de regel hun identiteitspapieren ‘vergeten’ mee te nemen. Eenmaal op vrije voeten kunnen zij in het Europa zonder binnengrenzen verder trekken naar Parijs of Amsterdam.

De Europese Unie heeft hierop een even simpele als doeltreffende antwoord gevonden: de migrant wordt al tegengehouden in Afrika. Toegang tot een toelatingsprocedure wordt hem zo ontzegd.

„Europese landen willen het contact tussen migranten en hun rechtsordes voorkomen, zodat de hele vraag over migrantenrechten niet aan orde komt”, zegt Thomas Spijkerboer, hoogleraar Migratierecht aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. „Een soort verdwijntruc.”

Sinds de invoering van de nieuwe grenscontroles is de stroom migranten naar de Canarische Eilanden met tweederde afgenomen. Vorig jaar arriveerden 12.000 migranten, dit jaar tot dusverre circa 10.000. Frontex verklaart dat het de afgelopen twee jaar zeker 9.400 migranten heeft weerhouden te vertrekken. „Wij redden levens”, zegt de directeur van Frontex, de Fin Ilkka Laitinen.

Steeds meer critici zien dat anders. Een gevarieerd gezelschap – van Nederlandse juristen, onderzoekers en mensenrechtenorganisaties, Duitse politieke partijen en het Britse Hogerhuis – spreekt van mensenrechtenschendingen, moreel laakbaar handelen en ondoorzichtige politieke besluitvorming. Ernstige beschuldigingen, die indirect ook Nederland treffen.

„Met de patrouilles bij West-Afrika wordt verhinderd dat iemand asiel aanvraagt in Europa en dus überhaupt als vluchteling erkend kan worden”, zegt Maarten den Heijer, asielrechtdeskundige aan de Universiteit Leiden. „Je ontneemt vluchtelingen hun rechten.”

De meeste migranten zijn gelukszoekers. Zij vertrekken om economische redenen. Maar tussen de 12.000 migranten die vorig jaar de Canarische Eilanden bereikten, zaten volgens VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR ook 500 mensen die asiel aanvroegen. Het is dus logisch, zegt Den Heijer, dat tussen de migranten die al in Afrika uit zee worden geplukt, ook vluchtelingen zitten. Een asielzoeker heeft het recht om de schriftelijke beoordeling van zijn aanvraag af te wachten en eventueel beroep aan te tekenen. Een woordvoerder van UNHCR: „Ik zie niet hoe je dat in korte tijd op zee kunt doen.”

Frontex zegt dat de feitelijke aanhoudingen verricht worden door Senegalese of Mauretaanse officieren die meevaren op de Europese patrouilleschepen. Europa pakt dus zelf geen mensen op, wil het agentschap maar zeggen. Den Heijer: „Dat is een geforceerd argument natuurlijk, bedoeld om verantwoordelijkheid te omzeilen. Iedereen ziet dat die aanhoudingen niet verricht kunnen worden zonder de Europese inzet.”

Bovendien moeten we niet vergeten dat emigreren een mensenrecht is, zegt Henk van Houtum van het Nijmegen Centre for Border Research, onderdeel van de Radboud Universiteit. De migranten, zegt Van Houtum, worden „gecriminaliseerd voordat ze een overtreding hebben begaan”.

Hein de Haas, migratiedeskundige aan de universiteit van Oxford, relativeert het argument van Frontex-directeur Laitinen, dat wie niet aan de illegale oversteek kan beginnen, ook niet kan sterven. „Migratiestromen verschuiven keer op keer in reactie op aangescherpte controles”, zegt De Haas. „De routes worden alleen maar langer en gevaarlijker.”

Amnesty International stelde vast dat duizenden migranten die vanuit Mauretanië naar de Canarische Eilanden wilden varen, gearresteerd zijn en vervolgens de grens overgezet naar Mali of Senegal „zonder enig recht om in beroep te gaan bij een juridische autoriteit”. In Europa heeft een uitgeprocedeerde recht op een individuele behandeling van zijn of haar zaak. Collectieve uitzettingen van uitgeprocedeerde asielzoekers zijn verboden. Amnesty noemt de collectieve uitzettingen in Mauretanië „het perverse gevolg” van „intense druk uitgeoefend door de EU en Spanje in het bijzonder”.

Hoogleraar Spijkerboer: „Europa legt het lot van personen die in Europa in potentie de vluchtelingenstatus zouden krijgen, willens en wetens in handen van staten met een beroerde reputatie op het gebied van mensenrechten. Dat is verwerpelijk.”

Nederland stelde in maart een fregat beschikbaar aan Frontex. Het agentschap inventariseert welke EU-lidstaten schepen, vliegtuigen of helikopters beschikbaar stellen. Het vraagt dit materieel op als de lidstaten in de immigratiefrontlinie – Spanje, Italië, Malta – het materiaal daadwerkelijk nodig hebben. Den Haag laat zich zo van zijn solidaire, ‘Europese’ kant zien. Maar Den Haag stelt een voorwaarde: het Nederlandse fregat mag niet actief zijn in de territoriale wateren van „derde landen”, ofwel niet-EU-landen. Nederland wil voorkomen dat het straks opereert in „juridische schemersituaties”, zegt een woordvoerder van Justitie.

Van Houtum van het Nijmegen Centre for Border Research: „Den Haag erkent dus dat de grensbewaking bij West-Afrika niet op een dusdanig niveau is, dat het hieraan durft mee te doen. Maar ondertussen is Nederland wel betrokken bij Frontex, dat precies díe ‘schemerige’ grensbewaking coördineert.”

Europa overlegt inmiddels met Libië om soortgelijke patrouilles in Libische wateren te beginnen. Italië ontvangt ieder jaar duizenden migranten die zijn overgestoken vanuit Libië. Door de kustpatrouilles in West-Afrika lijken veel migranten nu hun route naar Libië te verleggen. Samenwerking met Libië op het terrein van immigratie is zeer omstreden. Van Houtum noemt het „volstrekt onacceptabel”. „Tripoli heeft nooit het VN-vluchtelingenverdrag ondertekend.”

Van Houtum vindt dat Nederland iedere steun aan Frontex moet opschorten totdat er harde garanties zijn voor het respecteren van mensenrechten. Hij zegt dat het bureau zich lijkt te ontwikkelen tot een „Europese grenspolitie”, zonder dat daar „voldoende democratische controlemechanismen” tegenoverstaan. Frontex hoeft geen verantwoording af te leggen aan de nationale parlementen. Het is slechts verplicht het Europees Parlement te informeren. Duitse politieke partijen, waaronder de regeringspartij SPD, zeiden eerder dit jaar dat Duitsland zijn samenwerking met Frontex moet heroverwegen.

Europese lidstaten verzekeren zich van Afrikaanse medewerking door hulpgeld en diplomatieke betrekkingen afhankelijk te maken van de bereidheid migratie te stoppen. „Ontwikkelingsgeld wordt gebruikt als smeergeld”, zegt Henk van Houtum. „Het is neokolonialisme.”

De Spaanse kustcontroles in West Afrika zijn onderdeel van het in 2006 gelanceerde ‘Plan Afrika’. Madrid opende nieuwe diplomatieke vertegenwoordigingen in landen als Mali, Niger, Guinee en Gambia, waar veel migranten vandaan komen. Guinee en Gambia kregen miljoenen voor het versterken van hun grensbewaking. De belangrijkste Europese ‘partner’ in het tegengaan van migratie is Senegal. Zo ontving de regering 20 miljoen euro om de werkeloosheid onder jongeren aan te pakken. Daarnaast mochten vierduizend Senegalezen tijdelijk aan de slag in Spanje, bijvoorbeeld als seizoensarbeiders in de tomatenpluk.

In ruil daarvoor beloofde Senegal bootmigranten en andere illegalen terug op te nemen. Deze maand opende de Europese Unie haar eerste informatiecentrum over migratie op Afrikaanse bodem, in de Malinese hoofdstad Bamako. Het centrum is bedoeld om „migratiestromen beter te structuren”, aldus de EU. Er zijn plannen om het project uit te breiden naar andere West-Afrikaanse landen.