We worden toch wel gearresteerd

Russische journalisten uit de Noord-Kaukasus leren de basisregels van een Brit en een Nederlander.

Onafhankelijke verslaggeving blijft er moeilijk en gevaarlijk.

„Toen ik over de corruptie in Sotsji schreef, werd ik in elkaar geslagen”, zegt journalist Jevgeni. Zijn achternaam heeft hij liever niet in de krant. Samen met zeven andere onafhankelijke Russische journalisten uit de Noord-Kaukasus, twee mannen en vijf vrouwen, zit Jevgeni in een zaaltje van een Moskous hotel. Met financiële steun van het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken en de organisatie Press Now – dat onafhankelijke media in (post-)conflictlanden steunt – worden ze door een Britse en een Nederlandse journalist getraind in hun vak.

Het druist in tegen de wens van oud-president Poetin, die tijdens zijn staatsbezoek aan Nederland in 2005 nog opriep om iedere financiële hulp aan onafhankelijke media in Rusland te staken.

De meeste cursisten weten amper hoe ze een helder nieuwsbericht moeten schrijven, gewend als ze zijn aan de overgeërfde regels van de Sovjetjournalistiek waarin je met omslachtige bewoordingen om de kern van de zaak moest kronkelen. „Vooral de oudere deelnemers kunnen de journalistieke werkwijze van de agitprop maar moeilijk loslaten”, zegt de Britse cursusleider Helen Womack. „Hier leren ze onafhankelijk te zijn van de autoriteiten en hun eigen mening uit hun berichtgeving weg te laten. Ook brengen we hen verantwoordelijkheid bij voor de in hun stukken opgevoerde mensen, want die lopen vaak gevaar als ze hun verhaal vertellen.”

De 23-jarige Zalina uit de Russische deelrepubliek Ingoesjetië vertelt dat de situatie met de dag gespannener wordt. Vooral sinds de recente moord op Magomed Jevlojev, Ingoesjetiës belangrijkste oppositiepoliticus en oprichter van de onafhankelijke internetnieuwssite ingushetia.ru. „Ingoesjetië is op dit moment de meest instabiele republiek in Rusland”, zegt de cursiste. „Schendingen van de burgerrechten zijn er aan de orde van de dag. Een onafhankelijke justitie kennen we niet. Verdachten van terrorisme worden zonder proces ter dood veroordeeld. Als journalist geniet je er geen bescherming.”

Vervolgens verhaalt ze over zo’n verdachte, Arjoep Arsajev, die zijn huis uitliep en door de politie zonder waarschuwing in zijn rug werd geschoten, waarna hij overleed. Later bleek hij onschuldig. „Wij moeten daar dan een objectief bericht over schrijven. Maar het is vrijwel onmogelijk om informatie te krijgen, omdat de autoriteiten dit verhinderen en getuigen niet mee durven te werken uit angst voor represailles.’’

Sommige van Zalina’s artikelen worden niet gepubliceerd, omdat ze te veel gevaar opleveren, zowel voor haarzelf als voor de betrokkenen. „Er zijn honderden vreselijke zaken waarover ik kan vertellen, maar niet kan schrijven”, zegt ze. „Ontvoeringen, moorden, ga zo maar door. Sinds 2000 zijn er in Ingoesjetië 500 moorden gepleegd. Onder de slachtoffers zijn tal van leden van de politietroepen, de MVD. Ze werden vermoord omdat ze in de jaren 2002-2004 talloze Ingoesjetiërs hebben gemarteld en uit de weg geruimd.”

Peter Verschoor, oud-redacteur van persbureau Reuters en het NOS Journaal, legt de cursisten uit hoe je een nieuwsbericht moet schrijven. Vervolgens houdt hij een presentatie over het gebruik van multimedia in de journalistiek. Aan Bella uit Tsjerkessië vraagt hij hoe zij de arrestatie van activisten van een mensenrechtenorganisatie multimediaal zou aanpakken. Bella: „Door videobeelden te laten zien van het district waar het zich afspeelt.” Timoer, een journalist uit Dagestan, vult aan: „Door de plaats te filmen waar de activisten zijn gearresteerd.” Verschoor: „En zelf ook gearresteerd worden?” Timoer: „Dat worden we toch wel.”

Tijdens een gedwongen schorsing door het uitvallen van de elektriciteit vertelt de Noord-Ossetische Emma over de obstakels die ze als journalist tegenkomt. Een jaar geleden maakte ze een reportage over Beslan, de stad waar Tsjetsjeense terroristen in 2004 een school gijzelden. „Daar was het heel eenvoudig om met slachtoffers te praten. Maar de gemeentelijke autoriteiten vormden een gesloten front. Terwijl ik van hen alleen maar wilde weten welke faciliteiten het nog te bouwen medisch centrum zou herbergen.”

Er zijn ook ambtenaren met wie Emma geen problemen heeft. Maar juist zij bellen haar, als haar artikel eenmaal is gepubliceerd, om te zeggen dat wat ze uit hun mond heeft opgetekend niet klopt. „Gelukkig bewaar ik altijd mijn cassettebandjes”, zegt ze monter. „Maar het kan ook anders. Nadat ik bijvoorbeeld over een proces had geschreven tegen drie dorpelingen die tot lange gevangenisstraffen werden veroordeeld, werd ik door de overheid gebeld met de mededeling dat ze alles wat ik schreef nauwlettend lazen.”

Even later wordt de cursus hervat. Verschoor legt uit hoe je het best met een videocamera opnamen kunt maken. Dankzij de subsidiegevers kunnen de deelnemers er na afloop van de cursus een krijgen. „Ze weten alleen nog niet dat er te weinig zijn”, fluistert hij.