Meneer Okonkwo, dat zijn wij

Het eerste boek in de nieuwe editie van de Leesclub is ‘Een wereld valt uiteen’ van Chinua Achebe. Een allegorie op het lot van Afrika én dat van de auteur, aldus de Nederlands-Liberiaanse schrijver Vamba Sherif.

Chinua Achebes Een wereld valt uiteen wist, met zijn verscheidenheid aan thema’s – heldendom, dood en de botsing tussen twee beschavingen – een universele stem te geven aan de gekoloniseerde volkeren. De roman uit 1958 zou de Afrikaanse literatuur voorgoed veranderen. Voor het eerst werd de gedachte dat alle Afrikaanse romans tot doel hadden het vertekende beeld van Afrika door de agenten van imperialisme te corrigeren in twijfel getrokken. Achebe beweerde dat romans als de zijne bevestigingen waren dat traditioneel Afrika niet in duisternis was gehuld.

Achebe schreef zijn roman als antwoord op Joseph Conrads Hart der Duisternis en Joyce Cary’s Mister Johnson. Beide schrijvers waren, volgens Achebe, racisten: de eerste door zijn beeld van Afrika als een donker en hels oord, de tweede door een personage neer te zetten dat alle stereotype beelden van de zwarte man bevestigde: Mister Johnson is naïef, kinderlijk en door en door corrupt. Maar ik betwijfel of Achebe zich bij het schrijven van zijn roman uitsluitend richtte op Conrad en Cary. De wereld die de schrijver neerzet is allesbehalve een poging om de geschiedenis recht te zetten of een beeld te corrigeren.

Een wereld valt uiteen gaat over de Ibo’s, een volk in het huidige Nigeria, ten tijde van de komst van de Britten. In de wereld van Okonkwo, de held van de roman, komen we zowel duisternis als licht tegen. Zoals wanneer Okonkwo de jongen Ikemefuna – die aan hem toevertrouwd is totdat het volk over zijn lot kan beslissen – met een machete neerhakt uit angst om voor zwak aangezien te worden. De Ibo’s treden hard op tegen hun gevallen vijanden, ze drinken wijn uit hun schedels. Bijgeloof regeert. Maar het is hetzelfde volk dat heldendom vereert, zoals in het geval van Okonkwo, als hij Amalinze de Kat, de beste worstelaar van de negen dorpen, verslaat. Hier wordt een man niet op zijn afkomst beoordeeld, maar op wat hij in het leven heeft bereikt. Het is een wereld waarin een hardwerkende jonge man als Okonkwo zich met de ouderen kan meten, kan aanzitten als hun gelijken, en waar besluitvorming aan doordachte handelingen verbonden is.

Een wereld valt uiteen is de geschiedenis van Achebe zelf, van een jonge Afrikaan die weliswaar gefascineerd was door het Westen, maar zijn cultuur niet kon verloochenen. De poging om zich in deze twee werelden te bewegen, bepaalde zijn leven. Misschien dacht hij diep van binnen dat deze twee werelden onverenigbaar waren. Vandaar dat hij zijn hoofdpersoon Okonkwo, in de overtuiging dat er geen uitweg meer was uit de malaise die de komst van de blanken veroorzaakte, een grote misdaad liet begaan: zelfmoord. De wereld die uiteen viel was zowel de wereld van Achebe en Okonkwo als die van geheel Afrika.

Sinds het verschijnen van Een wereld valt uiteen heeft Afrika een enorme sprong gemaakt in de ontwikkeling van de eigen literatuur. Behalve Engelstalige schrijvers als Wole Soyinka en de dichter Christopher Okigbo, zijn er ook grote Franstalige schrijvers, zoals de Malinees Yambo Oulouguem, die met zijn Le devoir de violence (1968, Prix Renaudot) liet zien dat een schrijver gebruik kan maken van invloeden van andere schrijvers en daarmee een bijzonder werk kan neerzetten. En dan is er ook Bernard Dadié, met zijn vernuftige boek Le pagne noir (1955), en natuurlijk Camara Laye, ‘het eerste Afrikaanse literaire genie’ volgens sommigen, wiens Le regard du roi (1954) nog steeds recensenten verbaast door zijn originaliteit. Er zijn nieuwe namen bijgekomen, aan wie deze grote schrijvers de fakkel hebben overgedragen. Onder hen zijn Ben Okri, Alain Mambackou, Chimamanda Ngozi Adichie en vele anderen. Geen wonder dat vorig jaar alleen al, net voordat Achebes roman vijftig jaar werd, talloze Afrikaanse schrijvers grote literaire prijzen wonnen: Mambackou kreeg de Prix Renaudot en Adichie werd bekroond met The Orange Prize. De Afrikaanse literatuur leeft en dat is mede te danken aan Achebes fameuze roman Een wereld valt uiteen.

Reageer op dit stuk of deel uw leeservaring via nrcboeken.nl/leesclub.

Volgende week Bas Heijne over ‘Een wereld valt uiteen. De roman van Chinua Achebe, tevens de eerste van de acht die in de Leesclub 2008-2009 zullen worden besproken, is onderwerp van de eerste Leesclub Live AfriCanon-avond in Spui 25 te Amsterdam. Schrijver Vamba Sherif, hoogleraar Daniela Merolla en chef Boeken Pieter Steinz zullen daar met het publiek discussiëren. Belangstellenden kunnen zich aanmelden door een mail te sturen naar spui25@nrc.nl.

Rectificatie / Gerectificeerd

correcties en aanvullingen

Leesclub Live

In de aankondiging van de Leesclub Live over Een wereld valt uiteen van Chinua Achebe (Boeken 7 november, pagina 15) was de datum weggevallen. De avond in Spui 25, Amsterdam heeft plaats op donderdag 20 november om 20 uur. Aanmelden bij spui25@uva.nl.