En wat kan Bush nog doen?

Barack Obama wordt op 20 januari 2009 geïnaugureerd.

Maar wat doet hij tot die tijd? En wat doet vertrekkend president George W. Bush?

1Wat doet Barack Obama tot hij het Witte Huis betreedt?

Op zijn eerste dag als gekozen president deed hij iets wat hij de afgelopen 22 maanden tijdens de campagne nauwelijks had gedaan: ontbijten met zijn vrouw Michelle en zijn twee dochters Malia en Sasha.

Daarna ging hij onmiddellijk aan het werk, en sprak met leden van zijn ‘transition team’, het overgangsteam dat nu campagnebeloften moet omzetten in regeringswerkzaamheden. Dat team wordt geleid door John Podesta, die Bill Clintons stafchef van het Witte Huis was, en wordt weer geadviseerd door verschillende oud-ministers. Het transitieteam bestaat uit zeker 500 man.

In het centrum van Washington heeft de General Services Administration, dat ministeries en commissies ondersteunt, ondertussen een volledig gemeubileerd kantoor van 36.000 vierkante meter opgezet. Omdat de leden van het transitieteam (nog) geen federale ambtenaren zijn, is er geen toegang tot de computernetwerken van de regering.

Daarom krijgen ze een eigen computernetwerk met (tijdelijke) e-mailaccounts en gedeelde servers. Het kantoor is ook telefonisch te bereiken, maar de telefoniste meldt nrc.next dat de persvoorlichting nog geen eigen telefoonverbinding heeft.

2Werkt Bush zijn opvolger de komende tijd in?

Hoeveel persoonlijk contact de vertrekkende en komende president met elkaar zullen hebben, zal moeten blijken. George Bush sr. ging in 1992 met zijn opvolger Bill Clinton vissen, naar verluidt om de kou van de harde verkiezingscampagne uit de lucht te halen. „Het vissen heeft geholpen”, zei een medewerker van het Witte Huis tegen The New York Times, toen de twee daar later in aanwezigheid van hun transitieteam overleg voerden.

Bush heeft Obama uitgenodigd om langs te komen. Dat gebeurt waarschijnlijk maandag. En Laura Bush heeft Michelle Obama gebeld om haar te feliciteren. De twee spraken over de taken van een First Lady en over hoe het is om in het Witte Huis te wonen, zo meldt Washington Post. Michelle komt met haar twee dochters apart nog eens langs.

3 Wie helpen Obama nog meer?

Obama laat zich al maanden adviseren door een enorm team. The New York Times schreef in juli dat hij een soort mini-ministerie van Buitenlandse Zaken van 300 specialisten om zich heen had verzameld. Zij adviseerden hem elke dag in een e-mail over kwesties waarover hij vragen zou kunnen krijgen. Ook sprak hij de afgelopen tijd regelmatig met minister van Financiën Henry Paulson over de kredietcrisis.

Voor de concrete machtswisseling zijn voor Obama zoals gezegd ongeveer 500 ambtenaren aan het werk. Daarvoor is uit belastinginkomsten 8,52 miljoen dollar beschikbaar. Obama heeft een speciale website in het leven geroepen, www.change.gov, waarop te zien is waar dat geld aan wordt uitgegeven.

Het transitieteam zal bijvoorbeeld bij de landmacht, luchtmacht en marine adviseurs zoeken, die Obama zullen inlichten over de oorlogen in Afghanistan en Irak, over hoe het militaire apparaat werkt (de president is immers ook opperbevelhebber), en over welke draaiboeken gelden bij een ramp.

4Wanneer wordt Obama ingewijd in de staatsgeheimen?

Elke Amerikaanse president begint zijn dag met veiligheidsbriefings. Ook de aankomend president wordt ingewijd. Al een dag na zijn verkiezing had Obama een ontmoeting met de belangrijkste medewerkers van de CIA, de buitenlandse geheime dienst. Gisteren gaf het hoofd van alle zestien Amerikaanse geheime diensten, Michael McConnell, Obama en vice-president Joe Biden hun eerste briefing. Na een algemene introductie over hoe het land er volgens de geheime rapporten voorstaat, zal de CIA nu dagelijks Obama inlichten over gevoelige kwesties die spelen en hem inwijden in de lopende geheime operaties.

5Wanneer wordt het nieuwe kabinet bekend gemaakt?

Waarschijnlijk snel, want er zijn kwesties die niet wachten, zoals de wereldwijde economische crisis. Waar bij eerdere verkiezingen de minister van Buitenlandse Zaken vaak als eerste werd benoemd, zal dat nu naar verwachting de minister van Financiën zijn, de opvolger dus van Paulson. Als mogelijke kandidaten worden genoemd: Larry Summers, minister van Financiën onder Clinton, Timothy Geithner van de Federal Reserve, het stelsel van Amerikaanse centrale banken in New York, en Laura Tyson, de voorzitter van de Nationale Economische Raad tijdens Clinton.

De eerste functie is vergeven. Gisteren benoemde Obama Congreslid Rahm Emanuel tot stafchef van het Witte Huis, de belangrijkste adviseur van de president. Emanuel (49) was adviseur van president Clinton en strateeg achter de Democratische overwinning bij de Congresverkiezingen in 2006. Hij komt net als Obama uit Chicago.

Bij veel benoemingen zal Obama vermoedelijk putten uit het team dat hem bij zijn campagne hielp. De dag na zijn verkiezing hield hij een emotionele toespraak voor deze medewerkers, die hij „het beste politieke team in de geschiedenis” noemde, die „de komende jaren de wereld zullen vormen”.

6Wanneer verhuist Obama naar Washington?

Obama’s adviseurs zeggen dat hij niet onmiddellijk naar Washington zal verhuizen, en voorlopig in zijn campagnekantoor in Chicago blijft werken.

Het wil niet zeggen dat het rustig blijft in Washington. Heel Washington wisselt van stoel: alle Republikeinse top- en subtopambtenaren maken plaats voor hun Democratische opvolgers. Dat geldt voor alle ministeries, federale instellingen, en ook voor bijvoorbeeld ambassadeurs. Vóór 20 januari moet Obama dus een paar duizend nieuwe mensen vinden.

Dat is makkelijker dan het lijkt. Hoewel het salaris vaak niet hoog is, vinden veel mensen het een eer om voor een nieuwe president te werken. De Bush-regering had een maand na zijn verkiezing in 2000 al 40.000 cv’s binnen. Clinton had 200 man in dienst die alle sollicitatiegesprekken deden.

De echte leuke banen worden alleen op aanbeveling vervuld. En de kandidaat moet vervolgens het proces van goedkeuring door het Witte Huis, de FBI en de Senaat doorstaan.

7 Zijn de Verenigde Staten dan niet kwetsbaar in deze overgangsperiode?

De regering-Bush voelt dat wel zo. Overheidsfunctionarissen hebben er op gewezen dat de aanslagen in Madrid kort voor de Spaanse parlementsverkiezingen plaatsvonden, en de aanslag op het vliegveld van Glasgow in 2007 kort nadat Gordon Brown Tony Blair was opgevolgd als premier van Groot-Brittannië.

Daarom is er al in oktober een uitgebreide reeks maatregelen genomen – veel meer dan bij eerdere machtswisselingen – om ervoor te zorgen dat de nieuwe president zo snel mogelijk aan de slag kan. Zo heeft Bush een speciale raad opgericht van veiligheids- en economisch adviseurs. Zij moeten de machtswisseling voorbereiden. En honderd topadviseurs van zowel Barack Obama als John McCain kregen alvast toegang tot bepaalde delen van het Witte Huis. Obama’s adviseurs krijgen de komende dagen ook toegang tot belangrijkste andere regeringsgebouwen.

8 Wat kan Bush nog doen?

Waar in Nederland het zittende kabinet na verkiezingen demissionair is en in principe alleen nog lopende zaken afhandelt, kan de Amerikaanse vertrekkende president nog grote beleidswijzigingen doorvoeren. Volgens The New York Times gebruikt Bush zijn laatste maanden ook daarvoor. De krant signaleert onder meer dat de FBI afgelopen maand meer bevoegdheden heeft gekregen om verdachten te ondervragen, dat het ministerie van Binnenlandse Zaken natuurgebied zal aanmerken als oliewingebied, en dat de minister van Volksgezondheid komt met beperkende abortuswetgeving.

Tot op de laatste dag kan Bush nog iets doen. Zo gaf Clinton op de laatste dag van zijn ambtstermijn amnestie en strafvermindering aan tweehonderd veroordeelden.

Misschien dat Bush ook nog een afscheidsfilmpje maakt, zoals Clinton die een home video opnam waarin te zien is hoe hij rondloopt in een leeg Witte Huis, papieren vogeltjes vouwt, en journalisten niet weten wat ze nog aan hem moeten vragen.

Ook is het mogelijk dat Bush’ medewerkers in het Witte Huis nog een geintje uithalen op hun werkplek. In 2000 ging het verhaal dat Clintons medewerkers het knopje met de letter W (van George W.) uit de toetsenborden in de West Wing haalden. Dit werd later stellig ontkend door Clintons stafchef.

9 Kan Bush nog een oorlog beginnen?

Hij is opperbevelhebber. Als hij zou willen, kan hij dus nog de komende twee maanden Iran bombarderen. Analisten denken overigens dat hij om iets beter de geschiedenisboekjes in te gaan juist nog pogingen zal doen om een vredesakkoord tussen Israël en de Palestijnen te bewerkstelligen.

10 Wat als Obama iets overkomt vóór 20 januari?

Volgens het 20ste amendement op de Amerikaanse grondwet wordt de gekozen president als hij overlijdt vóór zijn inauguratie opgevolgd door de gekozen vice-president, in dit geval dus Joe Biden.

De vraag is alleen: vanaf wanneer is de winnaar van de verkiezingen gekozen president (president-elect)? Iedereen noemt Obama nu al zo, maar hij is het formeel pas vanaf 6 januari. Dan heeft het Congres de stemmen geteld van de kiesmannen die dinsdag door het Amerikaanse volk zijn gekozen, en wordt een winnaar uitgeroepen. Maar volgens een andere lezing ligt het moment eerder, vanaf het moment dat de kiesmannen hebben gestemd, dit jaar op 15 december.

Als de winnaar van de verkiezingen iets overkomt vóór hij officieel president-elect is, kan de kiesman volgens de wet op de overleden kandidaat stemmen, maar het is mogelijk (en voorgekomen, in 1872) dat het Congres die stemmen dan niet meetelt. Dan kan de verliezer - dit jaar zou dat John McCain zijn - alsnog uitgeroepen worden tot president. Of de kiesman voor de vicepresidentskandidaat (dit jaar Joe Biden) mag stemmen, verschilt weer per staat.

In de Amerikaanse wet zitten flink wat gaten, concludeert de Arkansas Law Review in het twintig pagina’s tellende artikel Presidents, vice presidents, and death: closing the constitution’s succession gap. Wie alle details wil weten, kan het artikel op de site van deze krant terugvinden.

11 Mag Obama wel al in het presidentiële vliegtuig vliegen?

Helaas. Bush behoudt ook tot de laatste dag het exclusieve recht om met Air Force One rond de wereld te vliegen. Obama mag wel op kosten van de belastingbetaler, het transitiefonds, een ander vliegtuig of auto huren.