Niemand gelooft dat deze foto echt is

Het manipuleren van beelden is van alle tijden. Vele voorbeelden zijn te zien op een tentoonstelling bij Atlas van Stolk in Rotterdam.

Wie gelooft dat Willem-Alexander op zijn borst een getatoeëerd portret van Willem van Oranje heeft staan? En breed uitgemeten Oranjes lijfspreuk ‘Je maintiendrai’? Niemand natuurlijk. Toch is de kroonprins zo te zien op de tentoonstelling Beeld als bron in het Schielandshuis bij Atlas van Stolk in Rotterdam. Henk Schiffmacher versierde het koninklijke lichaam voor de gelegenheid met Oranje-gerelateerde afbeeldingen en teksten. Gefotoshopt natuurlijk. Dit soort manipulatie van beelden is zo gewoon geworden dat van een computerprogramma het werkwoord fotoshoppen is gemaakt.

De tentoonstelling wil duidelijk maken dat ook in het pre-fotoshoptijdperk het goochelen met beeldmateriaal schering en inslag was. Als men om een plaatje voor een boek of pamflet verlegen zat, schrok niemand ervoor terug een afbeelding te gebruiken die eerder al in een heel andere context was geplaatst.

Zo is er een houtsnede te zien van de enorme ontploffing van het schip Alphen bij Curaçao in 1778, waarbij honderden mensen de dood vonden. Op de achtergrond staat het eiland duidelijk afgebeeld, inclusief Fort Amsterdam. Precies dezelfde plaat wordt een halve eeuw later weer gebruikt. Dit keer stelt het de actie voor van Admiraal Van Speijk, die liever de lucht in vloog dan in handen te vallen van de Belgische opstandelingen. Antwerpen en Curaçao blijken volledig inwisselbaar.

Volksverlakkerij, ben je geneigd te denken. Blijkbaar was ook al in het verleden niets wat het leek. Maar is dat wel zo?

Wat opvalt aan de prenten en posters op de tentoonstelling is juist dat de makers hun intenties niet onder stoelen of banken steken. Zij pretenderen vaak helemaal niet een waarheidsgetrouw beeld te laten zien en het is maar de vraag of het publiek een ‘echt’ plaatje verwachtte.

De prenten van het beleg van Naarden (1673) en dat van Grave (1674) bijvoorbeeld tonen een vrijwel identiek beeld van de zegevierende Willem III die door de plaatselijke bevolking wordt bedankt en het afdruipen van de Franse bezetters en hun katholieke medestanders. Vrijwel identiek – maar niet helemaal. In de opschriften zit het subtiele verschil. In Naarden is het de pastoor die afdruipt, in Grave blijkt dezelfde man een kapucijner monnik te zijn. En inderdaad, vlakbij Grave, in het dorpje Velp, stond en staat een kapucijner klooster. De standaardprent is dus met woorden zo bijgewerkt dat hij de werkelijkheid toch wel recht doet.

En wat te denken van een protestaffiche uit de jaren ’70 waarop VNO-voorzitter Chris van Veen dikke bundels bankbiljetten in de zakken van Van Agt propt? Overduidelijke manipulatie, dat ziet iedereen. De bedenkers waren dan ook niet op zoek naar verfijning, maar naar een statement.

Dat is andere koek dan de wereld van glossy magazines en Photoshop. Die wordt belicht in de film die eveneens onderdeel is van Beeld als bron. In die wereld worden lichamen geretoucheerd tot ze onmenselijke Barbie-proporties bereiken en die worden dan als nastrevenswaardig schoonheidsideaal de wereld ingejaagd. Dat is beeldmanipulatie om voor op te passen. De historische voorbeelden steken daarbij onschuldig af.

Tentoonstelling. Beeld als Bron, Schielandshuis/ Atlas van Stolk, Rotterdam, tot en met 1 febr. 2009.Morgen, 6 nov.: symposium Beeld als bron in het stadhuis van Rotterdam, zie www.vtha.nl.