'Er zit heel wat theologie in dit kerkplafond'

De plafondschilderingen van de Zuiderkerk in Enkhuizen zijn meer dan 500 jaar oud. Ze zijn vaag, maar met kokertjes kun je ze goed zien. Ze illustreren Bijbelse verhalen.

Als je de St. Pancras- of Zuiderkerk in Enkhuizen binnenstapt, heb je het gevoel dat je je evenwicht kwijt bent. Bijna alles staat scheef. De muren wijken. De pilaren tussen de twee beuken van de kerk staan geen van alle recht. De kast van het orgel lijkt naar rechts over te hellen. „De kerk is in de vijftiende eeuw gewoon rechtstreeks op de zeeklei gebouwd, zonder fundering. Daardoor is hij verzakt”, vertelt Geert Bogaard, voorzitter van het college van kerkrentmeesters.

Het meest karakteristieke van de kerk is echter het enorme houten gewelf, dat gemaakt is van tien millimeter dikke eikenhouten planken. Daardoor lijken de twee kerkbeuken op twee omgekeerde houten schepen die tegen elkaar aan liggen. „De balken in de kerk bleken bij de laatste restauratie aangetast te zijn door de bonte knaagkever, maar aan het eikenhouten tongewelf is het beestje nooit begonnen. Dat smaakt hem kennelijk niet”, zegt Bogaard.

Tussen 1483 en 1485 zijn over de volle lengte van de twee beuken op het halfronde plafond 44 schilderingen aangebracht van merendeels bijbelse taferelen, in totaal 1300 vierkante meter. Tegenover elkaar telkens een voorstelling uit het Oude en een uit het Nieuwe Testament, die thematisch bij elkaar horen. Bijvoorbeeld de doop van Jezus in de Jordaan tegenover de genezing van Naäman die zich wast in de Jordaan; de intocht in Jeruzalem van Jezus tegenover die van David; de begrafenis van Jezus tegenover Jona in het zeemonster. „Het ziet er nu wat vaag uit, maar oorspronkelijk hebben de schilderingen felle kleuren gehad”, zegt neerlandicus Gerard Seegers. „De middeleeuwer hield van primaire kleuren. De schilder heeft eerst de contouren met dikke zwarte lijnen op het dak aangebracht en vervolgens helder ingekleurd.” Nu moet de bezoeker twee kokertjes die het lage licht wegvangen voor zijn ogen houden om de afbeeldingen scherp te krijgen.

De afbeeldingen hadden destijds twee bedoelingen, vermoedt Seegers. „Als je de kerk binnenkwam, dan viel de hele heilsgeschiedenis als het ware in één keer op de gelovige. Zo werd tastbaar van welk universum je deel uitmaakte. De voorstellingen zijn geschilderd in de tijd van de Moderne Devotie, een geestelijke beweging die zich toelegde op persoonlijke spiritualiteit. De afzonderlijke afbeeldingen, die allemaal door dikke zwarte lijnen ingekaderd zijn, kunnen dus tevens gediend hebben als voorwerp van meditatie, als een soort iconen.”

Ten tijde van de Reformatie lieten de protestantse kerkbestuurders in 1608 de afbeeldingen geel overschilderen, zodat het beeld de gelovigen niet meer van het woord kon afleiden. Later werd het hele gewelf overgeverfd. Zo raakten de oudste middeleeuwse plafondschilderingen van Nederland in de vergetelheid. Begin twintigste eeuw werden de verflagen verwijderd, maar de belangstelling voor de schilderingen bleef beperkt. Zelfs in toeristische brochures werd er tot voor kort geen melding van gemaakt. Nu zijn er lampen op de steunbalken aangebracht, waardoor ze veel zichtbaarder zijn geworden. „De eerste avond dat die lichten aangingen, ging ik helemaal uit mijn dak”, zegt ds. Idelette Otten , die sinds 1992 als predikant aan de kerk is verbonden. Woord en beeld verdringen elkaar niet langer in haar kerk.

De Enkhuizer schilder is onbekend. Wel is duidelijk dat hij voorbeelden heeft gebruikt. Enkele schilderingen zijn te herleiden tot de Biblia Pauperum, Bijbel der armen, die rond 1250 werd samengesteld. Het merendeel lijkt overgenomen uit het in heel West-Europa verspreide boek Speculum Humanae Salvationis, dat dateert uit het begin van de veertiende eeuw. In de tweede helft van de vijftiende eeuw verschenen hiervan verschillende gedrukte edities, waaronder een Nederlandse uit 1483 verscheen onder de titel Spieghel der Menschelicke Behoudenisse. Het boek bevat met houten blokdrukken vervaardigde afbeeldingen van Bijbelverhalen plus een toelichtende tekst over de betekenis ervan. „Het is aan te nemen dat de schilder bij zijn keuze van de afbeeldingen is begeleid door de plaatselijke geestelijkheid”, zegt Seegers. „Er is heel wat theologie te pas gekomen aan dit plafond.”

In de Zuiderkerk wordt vrijdag het boek Buiten de Vesting gepresenteerd, een nieuwe vertaling van een veertigtal geschriften die niet in de canon van de Bijbel zijn opgenomen, maar wel uit bijbelse tijden stammen. Daarin zijn 24 paginagrote kleurenafbeeldingen van het tongewelf opgenomen.

Meer informatie op www.zuiderkerk.nl