Amerika kiest voor wereldburger

Nieuwsanalyse

Met de overwinning van Obama kan Amerika zijn geschonden imago in de wereld herstellen. Maar de enorme problemen voor de VS als wereldmacht zijn daarmee niet opgelost.

Na acht jaar Bush, waarin supermacht Amerika eerst in het hart werd getroffen en daarna veel aanzien en gezag in de wereld verspeelde, hebben de Amerikaanse kiezers nu de weg geopend voor herstel van de reputatie van hun land.

Ze hebben gisteren niet alleen een nieuwe president gekozen, ze hebben ook – al dan niet bedoeld – een signaal gegeven aan de wereld. Met Barack Obama hebben ze een wereldburger als hun leider aangewezen.

En dat is de wereld niet ontgaan. Zei Obama niet zélf, toen hij deze zomer in Berlijn een 200.000-koppige menigte toesprak, dat hij niet alleen „een trotse burger van de Verenigde Staten” is, maar ook „a fellow citizen of the world”? Dat klonk heel anders dan: wie niet voor ons is, is tegen ons. Niet alleen de Amerikanen snakten na acht jaar Bush naar verandering, een groot deel van de wereld deed dat ook.

Van dorpjes in Afrika tot voorsteden in Frankrijk volgde men de strijd het afgelopen jaar en leefde men mee. Ongelovig zagen mensen in alle uithoeken van de aardbol hoe een onervaren zwarte politicus zich, in een slopend maar democratisch proces, kon opwerken: eerst tot kanshebber, toen tot kandidaat van de Democraten en nu tot winnaar in de race om het Witte Huis. Tot leider van Amerika, dat bewonderde, gehate, onmogelijke en onmisbare, fascinerende en nog altijd machtige Amerika.

In de islamitische wereld ziet men dat het land dat Afghanistan en Irak binnenviel en het Israëlisch-Palestijnse conflict verwaarloosde, nu gekozen heeft voor een president wiens tweede voornaam Hussein is, de naam van de kleinzoon van de profeet. In Afrika ziet men dat de zoon van een Keniaan zijn intrek neemt in het Witte Huis. In Azië een man die een deel van zijn jeugd doorbracht in Indonesië. En in Iran valt op dat de Grote Satan straks geleid wordt door iemand wiens naam in het farsi klinkt als „hij staat aan onze kant”.

Wát president Obama straks ook zal neerzetten op het internationale politieke toneel, alleen al door hem te kiezen heeft Amerika de wereld versteld doen staan. Dít is dus mogelijk in Amerika, zien vriend en vijand. Zó verleggen ontevreden Amerikaanse burgers dus de politieke koers van hun land, ziet men in delen van de wereld die al decennialang met dezelfde leiders zitten opgescheept, en in landen waar anti-Amerikanisme even alledaags is als het opgaan van de zon. En de bondgenoten die de afgelopen jaren teleurgesteld waren geraakt in de politiek van Washington? Zij stellen opgelucht vast: dit is dus óók Amerika.

Maar hoeveel goed de verkiezingsuitslag de reputatie van Amerika in de internationale publieke opinie ook mag doen, de enorme problemen waar de Verenigde Staten als wereldmacht voor staan zijn daarmee nog niet dichter bij een oplossing.

Het meest urgent is de financiële crisis, die zich snel over de wereld uitbreidt en het gevaar in zich bergt van een wereldwijde economische depressie. Maar ook het Midden-Oosten, de oorlogen in Irak en Afghanistan, de situatie in Pakistan en de verhouding met Rusland vragen snel om een sturende hand.

Aanstaand president Obama beloofde de wereld vannacht in zijn overwinningstoespraak in Chicago „een nieuwe dageraad van Amerikaans leiderschap”. Aan goodwill om dat leiderschap uit te oefenen zal het Obama in de wereld niet ontbreken – al zijn regeringen mogelijk gereserveerder dan hun burgers. Maar hoe Obama die goodwill zal verzilveren, moet nog worden afgewacht.

Luistert de nieuwe president straks bijvoorbeeld naar de stemmen, ook in zijn eigen achterban, die de globalisering de schuld van de crisis geven? Of durft hij het aan om, in weerwil van zijn campagnetoespraken, juist nu een nieuwe impuls te geven aan liberalisering van de wereldhandel? Daarbij staat niet alleen de gezondheid van de huidige wereldeconomie op het spel, het hele Amerikaanse vrijemarktmodel staat ter discussie.

Op het moment waarop Obama aantreedt als president van Amerika is een ingrijpende herschikking van de machtsverhoudingen in de wereld in volle gang. Welke consequenties verbindt de regering-Obama aan de sterke opkomst van China als economische en politieke macht, en in het algemeen aan het groeiende belang van Azië? Hoe gaat ze om met de onzekerheid over de rol die Rusland speelt, in de eigen regio en daarbuiten?

Neemt ze nieuwe initiatieven voor ontwapeningsakkoorden? En laat ze zich iets gelegen liggen aan de toenemende onvrede bij opkomende economieën over de eenzijdige manier waarop internationale instituties (van de VN-Veiligheidsraad tot IMF en Wereldbank) de verhoudingen in de wereld weerspiegelen?

Als de eerste storm enthousiasme over het fenomeen Obama is uitgewoed, zal de wereld kritisch naar hem kijken. Men zal zich afvragen hoe hij op dit veranderende geopolitieke speelveld de Amerikaanse positie bepaalt – en hem daarop beoordelen, wereldburger of niet.