Eerwraak als een melancholieke volksopera

In Istanbul werkte de Amsterdamse theatermaker Celil Toksöz aan een opera over eerwraak.

‘De daders zijn in zekere zin net zo goed slachtoffers’.

Lang voordat Celil Toksöz theatermaker in Amsterdam werd, stelde een vriend in Turkije hem een gewetensvraag: „Wat zou jij doen als je zus de familie-eer had geschonden? Zou je haar doodschieten als je familie dat eiste?’’. Toksöz wist niet wat hij moest antwoorden.

„Ik heb het gedaan”, vertrouwde zijn vriend hem vervolgens toe. „Toen ik veertien jaar oud was, zeiden de mensen over mijn nichtje dat ze geen maagd meer was. Daarom vond mijn familie dat ze dood moest. Ik werd aangewezen om het vonnis te voltrekken. En ik heb het gedaan, ik heb haar doodgeschoten. Sindsdien ga ik gebukt onder schuldgevoelens. Ik ben vanwege mijn politieke activiteiten door de Turkse politie gemarteld, maar die pijn was niets vergeleken bij de pijn die ik nog elke dag voel om mijn nichtje.”

Het was niet de eerste en evenmin de laatste keer dat Toksöz, afkomstig uit de Zuidoost-Turkse stad Diyarbakir, werd geconfronteerd met eergeweld. Als kleine jongen zag hij hoe een buurmeisje door messteken om het leven kwam. Haar broer vond dat ze te vrij leefde. Later werd een ver familielid van hem vermoord omdat ze een buitenechtelijke relatie had. „Die gebeurtenissen hebben mij diep geraakt. Ik heb mij altijd afgevraagd: hoe kun je dat doen, zo’n onschuldige vrouw vermoorden?”, aldus Toksöz. „Als theatermaker heb ik me vaak bezig gehouden met onderdrukte vrouwen: Antigone, Medea, Jeanne d’Arc. Het werd tijd om een voorstelling te maken over een vrouw die het slachtoffer wordt van eerwraak. Zie het als een aanklacht.”

Voor die voorstelling heeft hij een hoogst originele vorm gekozen: een opera op Turkse volksmuziek. „In Turkije zijn veel films en toneelstukken gemaakt die over eerwraak gaan, dus waarom geen opera?”, zegt hij. „Opera’s gaan altijd over liefde, verraad en moord. Daar sluit het thema eerwraak naadloos op aan. En omdat Turkse volksmuziek hartverscheurend is, past die heel goed bij een hartverscheurend onderwerp als eerwraak.”

Deze zomer reisde Toksöz naar Istanbul om audities te houden. Zijn vrienden verklaarden hem voor gek. Opera en volksmuziek vormen een belangrijk onderdeel van de Turkse cultuur, maar een volksopera, daar kon niemand zich wat bij voorstellen. „Begin er niet aan, zeiden ze tegen me, muzikanten leven in Turkije van schnabbel naar schnabbel. Het lukt je nooit om die elke dag te laten opdraven voor repetities”, vertelt Toksöz. „Maar het is me toch gelukt om muzikanten te motiveren. Ik heb gewoon gezegd: dit is droomproject. Zo’n opera is iets totaal anders dan spelen op een bruiloft of in een nachtclub.”

Het is zaterdagochtend en in een piepklein theater in de Istanbulse wijk Beyoglu wordt gerepeteerd. De cast bestaat voornamelijk uit jonge Turks-Koerdische zangers. In Turkije kun je volksmuziek studeren aan het conservatorium en bijna alle zangers hebben een conservatoriumopleiding. Ster van de show is de zangeres Gülseven Medar (26), een tengere schoonheid met donkere krullen. Zij zingt de rol van Dilek, een meisje dat gesignaleerd wordt met een jongen terwijl ze al is uitgehuwelijkt aan een ander. Dat is een schending van de familie-eer en daarom moet ze dood. Haar jongere broertje krijgt daartoe een pistool van vader. „Het is een heel droevig verhaal”, zegt Medar. „Maar ik vind het ook een heel belangrijk verhaal. De heftigheid van dit thema grijpt ons allemaal aan. Daarom maken we onderling veel lol, om de stress een beetje kwijt raken.’’

Het gezelschap moet het vandaag zonder de drie djinns (boze geesten) stellen, want die moeten helemaal uit Diyakbakir komen en arriveren morgen pas. De drie regieassistentes lezen hun teksten voor. „We vervangen de djinns tijdelijk door engelen’’, zegt Toksöz.

Componist Cebrail Kalin inspecteert het riet van zijn mey, een traditioneel Turks blaasinstrument. „Het thema eerwraak sprak mij aan”, zegt hij. „Het levert zo veel onnodige pijn op. En die pijn is ook mijn pijn, want het gebeurt overal om ons heen. In de muziek die ik voor deze opera heb geschreven, heb ik de passie en de pijn willen mengen. Daarbij ben ik geholpen door mijn instrument. Want het geluid van de mey is zo melancholiek, daarmee sta je meteen al heel dicht bij het thema.”

Zodra de repetitie begint, valt op hoe goed de zangers zijn. De stijl van zingen ligt niet gemakkelijk in het gehoor van een doorsnee Nederlander, maar de techniek en emotionele voordracht van de zangers slepen je onverbiddelijk mee. Toksöz heeft de spelregie sober gehouden, want hij wil dat de emotie vooral uit de muziek komt. „Die keuze heeft me heel wat slapeloze nachten gekost”, vertelt hij. „Iedereen zegt dat ik de personages veel meer emotie moet laten tonen. Maar de muziek is al zo emotioneel, daar kun je geen schepje bovenop gooien. Het licht staat al op rood, je kunt het niet nog roder maken.”

Dan is het middag en moeten de zangers en musici opeens haastig het veld ruimen omdat de volgende theatergroep voor de deur staat om te repeteren. In een nabijgelegen restaurant bespreken ze intensief de doorloop. Na afloop zegt Toksöz: „Ik hoop dat ik met deze opera een bijdrage kan leveren aan het bespreekbaar maken van eerwraak. Daarom hebben we ook een randprogramma van inleidingen en discussies rond de voorstellingen georganiseerd. Eerwraak is zo’n afschuwelijk probleem: iedereen weet dat het fout is, maar toch hebben de daders het gevoel dat ze er niet onder uit kunnen. Zij zijn in zekere zin net zo goed slachtoffers en dat zie je ook in de opera. Het is de tragedie van Dilek, maar ook van haar broer. En van haar hele familie.”

Hij wendt zich plots tot de regieassistente en zegt: „Denk er aan: we moeten vanmiddag het pistool gaan kopen”.

Dilek, een volksopera over eerwaak door Theater RAST. Vanaf 7 november in de Nederlandse theaters. Première tijdens Turkey Now Festival, 11 november, Rotterdamse Schouwburg. Op 16 november in de Stadsschouwburg Amsterdam.