Een Braziliaan is crises gewoon

De grote banken hier zijn gezond, zeggen ze in Brazilië. De kleinere stoten riskante kredieten af aan de grote. Toch neemt de regering maatregelen voor de hele sector. Uit voorzorg. Maar er is argwaan.

Op de ramen van het bankfiliaal van Bradesco hingen talrijke gekopieerde A4’tjes, vastgeplakt met plakband. De boodschap: Wij zijn aan het staken. Een grap? Nee.

Terwijl de kredietcrisis in de Verenigde Staten en Europa een spoor van vernieling door de financiële sector trekt, heeft een groot deel van het personeel van de Braziliaanse banken de afgelopen weken het werk neergelegd. Gewoon ouderwets staken, voor een hoger loon, zeventien dagen lang, alsof er niets aan de hand was. Alles lag plat. Totdat de werknemers van de verschillende banken een loonsverhoging van 8 tot 10 procent werd aangeboden. Een prima resultaat in onzekere tijden.

In het Bradesco-filiaal in het centrum van Rio de Janeiro is het nu weer als vanouds druk. Rijen mensen staan er te wachten om hun bankzaken te regelen. Een stormloop op banktegoeden wegens financiële onheilstijdingen in het buitenland, is niet gaande. In een van de files staat Ana Paula Fiqueira, advocate. Ontspannen, maar toch ook een beetje nerveus. Hoe zal Brazilië, zo vraagt zij zich af, zich door de financiële crisis heen slaan? „De mensen zijn toch bezorgd. Brazilië heeft een geschiedenis van crises. In de jaren negentig zijn er tal van banken bankroet gegaan. Sommige mensen halen hun geld nu al weg van de bank, om te investeren in vastgoed. Dat verliest zijn waarde niet.”

Als om eventuele onrust te sussen, maakten de grote Braziliaanse banken de afgelopen week montere kwartaalcijfers bekend. De bank Itaú zag de nettowinst zelfs flink stijgen (25 procent). Juist gisteren kondigde Itaú aan met Unibanco te fuseren tot de grootste private bank van Zuid-Amerika. Beleggers juichten. De aandelen schoten omhoog. Bradesco hield het vorige week bescheiden (op dik 3 procent stijging van de nettowinst). Natuurlijk, zo meldde Bradesco, kan ook zij door de kredietcrisis geraakt worden. Om er vervolgens nadrukkelijk aan toe te voegen: wij vermijden handel in exotische derivaten en beperken ons tot traditionele dienstverlening.

Met zulke toelichtingen hopen de banken een run op banktegoeden te vermijden. Sinds het uitbreken van de kredietcrisis is, net als elders in de wereld, ook in Brazilië de aandelenbeurs gekelderd en behoren bankfondsen tot de grote verliezers. Toch weerhoudt dat een bank als Santander er niet van om de komende twee jaar 400 nieuwe kantoren in Brazilië te openen. De Spaanse bank trekt er bijna 1 miljard euro voor uit, zo maakte zij vrijdag bekend.

De banken in Brazilië, zegt de Braziliaanse econoom Armando Castelar, zijn gezond, maar wellicht dat er enkele zijn die zich vergaloppeerd hebben met leningen aan exportbedrijven die door de stijgende dollar geld hebben verloren. Castelar werkt sinds een half jaar voor beleggingsfirma Gavea Investimentos en was voorheen onderzoeker aan het gezaghebbende instituut voor toegepast economisch onderzoek (IPEA). In zijn kantoor in Leblon, een peperdure woonwijk in Rio de Janeiro, zegt hij: „Er zijn Braziliaanse exporteurs die door de crisis zijn overvallen. Ze hadden zich via termijntransacties ingedekt tegen valutaschommelingen, maar deze snelle stijging van de dollar had niemand voorzien.”

Hoe groot de financiële pijn kan zijn van verkeerd uitgepakte hedging-activiteiten, lieten de beursgenoteerde ondernemingen Aracruz (pulp & papier) en Sadia (voeding) zien. Onverwachts maakten zij grote verliezen bekend, het gevolg van termijntransacties.

Het is volgens Castelar onduidelijk of er nog veel meer exporterende bedrijven zijn die zo geld hebben verloren. En dan zijn er natuurlijk ook nog banken die aan die bedrijven geld geleend hebben. „Vooral de kleinere banken zijn kwetsbaar. Het vermoeden bestaat dat die kredieten hebben verstrekt aan exporteurs voor hun termijntransacties”, zegt Castelar.

Topman Marcio Cypriano van Bradesco onthulde vorige week dat al zes kleinere banken kredietportefeuilles hebben aangeboden aan zijn bank. Die portefeuilles gaat Bradesco ook overnemen. Om wat voor soort kredieten het precies gaat, liet hij in het midden. Daarnaast hebben nog negen andere financiële instellingen, die eveneens afwillen van bepaalde leningen, zich inmiddels gemeld bij zijn bank.

Vooruitlopend op deze ontwikkelingen maakte de Braziliaanse regering onlangs een nieuwe maatregel bekend. Banco do Brasil en Caixa Econômica Federal, beide grote staatsbanken, mogen indien nodig belangen nemen in andere banken en financiële instellingen, zonder toestemming van het Braziliaanse parlement. Voorheen mochten private bedrijven geen steun zoeken bij staatsbanken.

Hoewel de ingreep preventief heet te zijn en vooral mogelijke onrust moet bezweren, reageerde de effectenbeurs prompt met nieuwe koersdalingen voor de banken. Geruchten staken de kop op dat de regering, en ook de centrale bank, wellicht meer wist over de financiële gezondheid van bepaalde banken dan er tot nu toe bekendgemaakt is. In de trant van: waar rook is, is vuur.

Terecht? Niet helemaal, zegt Ilan Goldfajn, hoogleraar economie van de Katholieke Universiteit van Rio de Janeiro en oud-bestuurder van de centrale bank (2000-2003). Goldfajn: „Niemand weet het precies. Maar over het algemeen zijn de banken hier redelijk solide. Het blijft een voorzorgsmaatregel. De Braziliaanse banken hebben hier de afgelopen jaren door de binnenlandse kredietgolf, de hoge rentes en groeiende economie, goede zaken kunnen doen. Daardoor hebben ze weinig uitstaan in het buitenland en bovendien mijden ze doorgaans, mede als gevolg van strakke regulering, riskante beleggingen.”

Goldfajn is wel kritisch over de voorzorgsmaatregel van de regering. Want, zo vraagt hij zich af, is de ingreep eigenlijk wel nodig? Zit er misschien een ideologische benadering achter? „In de partij van president Lula (de Arbeiderspartij) zitten mensen die zo de greep van de overheid op de financiële instanties willen vergoten. De crisis wordt op die manier misbruikt voor ideologische doeleinden”, zegt Goldfajn.

Econoom Castelar deelt die zorgen en gaat terug in de tijd om uit te leggen waarom. Begin jaren negentig, voordat de grote privatiseringsgolf in de financiële sector plaatshad, was de invloed van de politiek op de staatsbanken groot. Deelstaatregeringen dwongen bijvoorbeeld deelstaatbanken geld uit te lenen aan bepaalde ondernemingen om politieke redenen. Castelar: „Die praktijken wil je nu voorkomen.”

Opvallend is inderdaad wel dat de staatsbank Caixa Econômica Federal belangen mag nemen in bouwbedrijven. Daar, in de bouwsector, kunnen de klappen van de financiële crisis wel eens hard aankomen als gevolg van het opdrogen en duurder worden van krediet.

Professor Goldfajn: „Er is hier altijd een huizentekort geweest. Door de economische groei van de afgelopen jaren en de toegenomen beschikbaarheid van leningen, was er een hausse op de huizenmarkt.”

Nog in de eerste helft van dit jaar zijn de leningen met ruim 80 procent in waarde gestegen ten opzichte van dezelfde periode in 2007. Maar bouwbedrijven, zo verwacht Goldfajn, zullen nu problemen krijgen om financieringen van lopende vastgoedprojecten rond te krijgen. „Het is op dit moment overal in de wereld moeilijk om krediet te krijgen. Dat voel je hier natuurlijk ook”, zegt hij.

Vooral voor huizenkopers zal het lastiger en kostbaarder worden om te lenen en af te betalen. En de rentes zijn al hoog, tot 12 procent voor langlopende financiering van de aanschaf een huis (en hogere percentages voor kortlopende kredieten). Langlopende hypotheken zoals in Nederland zijn weinig populair in Brazilië – in koopkracht inmiddels even groot als de economie van Italië. Slechts zo’n 2 procent van de financiering op de huizenmarkt gebeurt via de hypotheek. Simpelweg met cash of deels met kortlopende leningen betalen is populairder.

Hoe dat komt? Econoom Castelar: „Dat heeft misschien met ons verleden te maken, de crises die het land gekend heeft. De Braziliaan legt zich niet graag vast voor langere tijd. Dat kan riskant zijn.”

Dat klopt, bevestigt advocate Ana Paula Fiqueira. Eigenlijk was zij van plan dit jaar een nieuw huis te kopen, maar nu durft zij even niet meer. „Wellicht wordt geld lenen veel duurder. Een hypotheek durf ik niet aan. Ik ga nu wel kijken of ik een deel van mijn spaargeld niet op een veiligere plek kan wegzetten. Je weet het nooit in Brazilië.”