Zakenman Wientjes past poldermodel als handschoen

Bernard Wientjes geeft bij werkgeversorganisatie VNO-NCW de toon aan. Met stevige standpunten, maar ook pragmatisch nu de economische misère daarom vraagt.

Nu zelfs premier Jan Peter Balkenende heeft laten weten dat we „in zwaar weer” zitten, zijn alle ogen van ondernemers uit de echte economie gericht op Bernard Wientjes. De voorzitter van de grootste ondernemersorganisatie, VNO-NCW, is hún man in Den Haag. Wie is deze rondborstige man, door vriend en vijand als charmant en bevlogen afgeschilderd, die als het moet recht voor z’n raap zegt waar het op staat?

Een Amerikaanse ontslagcultuur waarbij je personeel direct de laan kunt uitsturen (hire and fire) is voor hem taboe. Ondernemers moeten plaats in hun bedrijf inruimen voor jonge schooluitvallers. Ver voordat de kredietcrisis uitbrak, hekelde hij de bonuscultuur waarbij ondernemers na wanprestaties met de hoofdprijs naar huis gingen. Hij bepleit een vierdaagse werkweek; dé oplossing voor het fileprobleem. En een wereld zonder vakbonden? Hij moet er niet aan denken.

Toen de toonaangevende ondernemers van Nederland Wientjes drie jaar geleden tot voorzitter kozen, kon de nieuwe voorman meteen op sympathie rekenen van de vakbeweging. „Een échte ondernemer. Hij is open en eerlijk”, zegt voorzitter Agnes Jongerius van de grootste werknemersorganisatie, de FNV. Dat bevalt haar. Een tikkeltje paternalistisch. Aanvankelijk moest hij in de omgang met de nieuwe sociale partner – „ach meisje” – even zijn draai vinden. „Een sociaal type”, meent Wilna Wind, cao-coördinator bij de FNV. „Soms koppig, maar gepassioneerd – hij gáát ergens voor.” Op René Paas, leider van de christelijke vakcentrale CNV, maakte Wientjes van meet af aan een „verstandige” indruk met zijn „genuanceerde standpunten”.

Voor enkele grootverdieners aan de top was het even slikken. Maar met Wientjes hadden de leden van VNO-NCW iemand gekozen die geen blad voor de mond neemt. Dat was ook de bedoeling. De voorzitter is hun vooruitgeschoven post in ‘politiek Den Haag’. Gesteund door talrijke specialisten in de ‘Malietoren’ aan de Bezuidenhoutseweg, vertegenwoordigt hij de machtigste lobby van het bedrijfsleven in Nederland. Een „verbijsterend efficiënte en invloedrijke organisatie”, zeggen kenners. Op de paar vierkante kilometer tussen het Bezuidenhout en het Torentje van de premier kent iedereen iedereen. Hier gedijt het Nederlandse model met zijn permanente overlegcultuur.

„Maria” (van der Hoeven), de minister van Economische Zaken, zit enkele panden verderop aan de Bezuidenhoutseweg. Het is twee minuten lopen naar „Alexander” (Rinnooy Kan) en zijn Sociaal-Economische Raad (SER), waar politiek, bonden en werkgevers hun Voor- en Najaarsoverleg houden. Ook de weg naar „Jan Peter” (Balkenende) op het Binnenhof, naar „Wouter” (Bos), de minister van Financiën, „Jan Kees” (de Jager), de staatssecretaris die over belastingen gaat, en Piet Hein (Donner), de minister van Sociale Zaken, zijn vanaf de Malietoren snel gevonden. En „Agnes”? Die spreekt Wientjes doordeweeks soms vaker dan zijn eigen vrouw in Overijssel.

„Met Wientjes is heel bewust gekozen voor een authentieke ondernemer”, zegt Elco Brinkman, voorzitter van Bouwend Nederland, voormalig minister (CDA) en – volgens de Erasmus Universiteit – de meest invloedrijke bestuurder van het land. Den Haag verambtelijkt, terwijl het bedrijfsleven steeds belangrijker wordt. „Let op, Den Haag! Zorg dat de echte wereld ruimte krijgt voor wérk geven. Dat is het signaal dat ondernemers politici geven”, zegt Brinkman.

Wientjes weet wat een productiemachine is. Hij is een man van de werkvloer die ook dicht bij de werknemer staat. Na de deftige Jacques Schraven die, afkomstig van de top van Shell, het internationale zakenlevenleven vertegenwoordigde, geeft nu de selfmade ondernemer uit Ommen bij VNO-NCW de toon aan. Wientjes was nauwelijks klaar met zijn studie toen hij op 24-jarige leeftijd de kunststoffabriek van zijn zieke vader overnam, waar hij later badkuipen fabriceerde. „Hij kent als geen ander de problemen waar ondernemers met een familiebedrijf tegenaan lopen”, zegt Henk Rottinghuis, die handelsonderneming en familiebedrijf Pon Holding in Nijkerk leidt, onder andere importeur van Volkswagen.

Wientjes weet wat het is om een order op tijd af te krijgen. Geslapen hebben ze zelfs in en tussen de badkuipen, toen hij met een klein team dag en nacht doorwerkte om de eerste elektronisch bestuurde whirlpool met afstandsbediening klaar te krijgen voor een grote internationale beurs. Tegen alle regels over arbeidsomstandigheden werd gezondigd, maar dat zijn er intussen ook verstikkend veel, zegt Wientjes regelmatig. Hij is onlangs door Frank Heemskerk, staatssecretaris van Economische Zaken, en diens collega De Jager benoemd tot voorzitter van de Commissie Regeldruk, die de administratieve lasten moet verminderen.

Wientjes heeft Den Haag als ondernemer van ‘buiten’ opvallend snel leren kennen. Brinkman ziet hem „bij nacht en ontij door de krochten van Den Haag lopen”. „Wientjes gaat te werk met een mengeling van bezorgdheid en activisme. De juiste man voor deze tijd.” Nu Nederland in zwaar economisch weer terechtkomt opereert hij „rustig – soms wat autoritair, maar dat hoort wel bij een echte crisis – en op doortastende wijze”, vindt de president-directeur van Shell Nederland, Peter de Wit. „Wientjes is niet bang een hard standpunt te verdedigen. Maar hij weet ook het juiste compromis te vinden, op het juiste moment.”

En de werkgeversvoorzitter kán stevige standpunten neerzetten, bijvoorbeeld over stopzetting van subsidie aan Milieudefensie of over de SP die het land naar de afgrond voert. Tweede Kamerlid Diederik Samsom (PvdA) noemt het „not cricket” de milieubeweging zo te bejegenen omdat ze verbreding van de A4 aanvecht of uitbreiding van de Tweede Maasvlakte. Zijn SP-collega Paul Ulenbelt: „Niet wij, maar bankiers – Wientjes’ eigen leden – voeren het land naar de afgrond.” Al heeft ook Ulenbelt waardering voor deze „oer-Hollandse ondernemer en vertegenwoordiger van het nationale kapitaal”, die al een jaar geleden z’n nek uitstak om ABN Amro Nederlands te houden.

Wientjes ventileert ook opvattingen die bij de vakbeweging minder goed vallen. Een hogere AOW-leeftijd, meer asfalt, niet méér verlof voor vaders maar minder vrije dagen, lagere winstbelasting, verandering van het ontslagrecht. „Wientjes is een man met een missie en daarin kan hij heel hardnekkig zijn’’, zegt CNV-voorzitter Paas. „Met zijn voorstel voor een soepeler ontslagrecht heeft hij een geweldige impasse veroorzaakt.”

De werkgeversvoorzitter is ook pragmatisch. Na anderhalf jaar samen met de christen-democratische minister Donner fel te hebben gestreden tegen bonden en PvdA-politici, gaf de voorman van de ondernemers zich eerder dit jaar gewonnen. „Jongens, dit halen we niet, liet Wientjes ons weten. Laten we ophouden hierover te knokken”, zegt Loek Hermans, voorzitter van werkgeversorganisatie MKB-Nederland (midden- en kleinbedrijf).

Na een zomer van stille diplomatie tussen VNO-NCW, Donner en de FNV rolde vlak voor Prinsjesdag een deal over het ontslagrecht uit de bus. Enkele weken later zwaaiden de premier, vakbondsleiders en werkgevers eensgezind in het SER-gebouw met een akkoord: ‘Samen doen wat mogelijk is’. Terwijl in Duitsland looneisen van 8 procent worden gesteld en in België werknemers op straat demonstreerden voor meer koopkracht, sloegen de sociale partners en de politiek in Nederland de handen ineen om zo goed mogelijk uit de economische misère te komen. Wie dacht dat het poldermodel begraven was, kwam bedrogen uit. „,We hebben een uniek akkoord bereikt in een totaal losgeslagen omgeving”, zei Wientjes tegen de pers.

Afschaffing van de btw, verlaging van de WW-premie, matiging bij de lonen, behoud van koopkracht – dat alles is Wientjes en z’n achterban nu meer waard dan scherpslijperij rondom het ontslagrecht. De ontslagdeal, waarbij de huidige bescherming overeind blijft, leverde werkgevers in ieder geval iets op: de ontslagkosten voor werknemers met een jaarinkomen vanaf 75.000 euro dalen.

„Ik heb er voor gevochten, maar het is niet gelukt”, geeft Wientjes ruiterlijk toe. Maar hij heeft beloofd er deze kabinetsperiode niet meer over te zeuren. Jongerius beaamt het. „Van Bernard hoor ik geen zure opmerkingen. Daarin is hij fair.” Dat de kantonrechters vorige week beslisten dat de ontslagvergoeding voor jonge werknemers omlaag kan omdat die sneller een nieuwe baan vinden, was voor de FNV alsnog een onaangename verrassing, voor Wientjes een aangename.

SER-voorzitter Rinnooy Kan ziet in Wientjes een ondernemer die zich helemaal gecommitteerd heeft aan het overlegmodel. „Hij heeft grote bereidheid samen met Agnes, met de vakbeweging, naar oplossingen te zoeken. Met een mix van vasthoudendheid en inschikkelijkheid krijgt hij met grote regelmaat dingen voor elkaar.” Oud-FNV-voorzitter Lodewijk de Waal, die Wientjes regelmatig in het Haagse en Amsterdamse receptiecircuit tegenkomt, plaagt hem graag met z’n recente ‘ommezwaai’. Nog een jaar geleden was de werkgeversvoorzitter „woest” op het centrum-linkse kabinet, dat met ‘vergroening’ de belastingen voor werkgevers opjoeg. „Een typische zakenman. Zodra de economie erom vraagt, verzet hij de bakens”, zegt De Waal, directeur bij Humanitas en sinds kort overheidscommissaris bij ING.

De werkgeversvoorzitter is iemand die verder kijkt dan het eigen belang van de ondernemer en zijn bedrijf, is Laurens Jan Brinkhorst opgevallen, oud-minister van Economische Zaken. „Hij is geïnteresseerd in brede maatschappelijke vraagstukken.” Brinkhorst was vaak met Wientjes op handelsmissie, in India en Turkije bijvoorbeeld. „Wientjes is niet bang zijn nek uit te steken”, weet de oud-minister. Wientjes ijverde bijvoorbeeld voor oprichting van het Turkije Instituut, om Turkije, dat volgens hem bij de Europese Unie hoort, bekender te maken. Ook gaat hij graag het debat aan met politici ‘die met de rug naar Europa staan’.

Terwijl Wientjes samen met de vakbeweging Den Haag tot maatregelen tracht te verleiden die het ondernemers mogelijk maken te blijven investeren, dienen zich nieuwe thema’s aan. Moderne arbeidsverhoudingen vereisen veranderingen op de werkvloer, zegt Jongerius. Veel mannen en vrouwen die zorg en werk moeten combineren, zijn geen workaholics zoals Wientjes, die tachtig uur in de week werkt. Zelfs Heracles-voorzitter Jan Smit, die vroeger voor Wientjes Beheer werkte, lukt het maar zelden zijn vriend mee naar het voetbalveld te krijgen.

Staat Wientjes open voor de moderne tijd, vraagt Jongerius zich af, verwijzend naar diens felle lobby tegen bijvoorbeeld het vaderschapsverlof. „Bernard moet geen alien worden.” Ze zal nog even met hem verder moeten, want de 65-jarige Wientjes heeft net voor drie jaar bijgetekend.

Bij zijn pluriforme achterban kan de werkgeversvoorzitter op brede steun rekenen. „Wientjes heeft het nodige bereikt”, zegt ING-bankier Eli Leenaars. „Hij heeft toegang tot alle grote en kleinere ondernemingen. Hij weet precies wat er leeft. Het is momenteel zaak met de vakbeweging en de politiek als team op te treden en zo goed mogelijk door de huidige problemen te komen.” Dat vindt ook Peter Elverding, oud-topman van DSM. „Nu we een stevige recessie ingaan, is Wientjes’ inzet extra gevraagd.” Het laatste wat Nederland volgens Elverding moet doen, is zich afsluiten van de wereld door op eigen houtje maatregelen te nemen. Voor Jongerius heeft hij een troost. „Wientjes heeft een grote sociaal-maatschappelijke betrokkenheid. Hij voelt de tijdgeest haarfijn aan.”

Rectificatie / Gerectificeerd

Correcties en aanvullingen

Wientjes

In het artikel Zakenman Wientjes past poldermodel als handschoen (3 november, pagina 2) wordt gesteld dat Elco Brinkman volgens de Erasmus Universiteit de meest invloedrijke bestuurder van het land is. Dat was in 2006. Het afgelopen jaar werd de zogeheten ‘de Volkskrant Top 200 van Invloedrijkste Nederlanders’ aangevoerd door SER-voorzitter Alexander Rinnooy Kan.